Giáo án Bài 29. Virus

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về virus và tạo tình huống có vấn đề để HS xác định nhiệm vụ học tập: virus là gì, khác vi khuẩn ở điểm nào.

GV đưa tình huống: “Một bạn cho rằng thả virus vào cốc nước sạch thì virus sẽ tự phân chia như vi khuẩn.” HS trả lời nhanh bằng giơ thẻ Đúng/Sai và viết một lí do ngắn. GV dẫn dắt vào bài 29 Virus.

Mỗi HS giơ thẻ Đúng/Sai và ghi một lí do vào vở. Kết quả dự kiến: đa số HS chọn Đúng hoặc phân vân; GV ghi nhận các câu trả lời lên bảng để đối chiếu sau khi học xong. Nhiệm vụ học tập được xác định: tìm hiểu đặc điểm của virus, cách nhân lên, vaccine và đường lây truyền.

HS nêu được virus là dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, nhân lên nhờ tế bào chủ; mô tả được cấu tạo chung và ba dạng hình thái; phân biệt được với vi khuẩn.

Nhiệm vụ nhóm 4: (1) Quan sát mô hình virus cắt dọc trong mô phỏng 3D NeoEdu, mô tả ba phần chính của virus (vỏ ngoài có gai, vỏ protein, lõi vật chất di truyền). (2) Quan sát ba dạng hình thái (xoắn, khối, hỗn hợp) và ghi kích thước 20–300 nm. (3) Chạy thí nghiệm ảo “thả virus vào cốc nước sạch” và mô tả kết quả. (4) Chạy tiếp quá trình khi virus gặp tế bào chủ: bám vào thụ thể, đưa vật chất di truyền vào, tế bào chủ tổng hợp các phần, lắp ráp và giải phóng virus mới. Hoàn thành Phiếu học tập số 1. GV đặt câu hỏi gợi mở: “Vì sao virus trong cốc nước sạch không nhân lên?” và “Vì sao virus phải nhờ tế bào chủ?”

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành. Kết quả dự kiến: virus có vỏ ngoài có gai, vỏ protein và lõi vật chất di truyền; chưa có cấu tạo tế bào; kích thước 20–300 nm; có ba dạng xoắn, khối, hỗn hợp. Thí nghiệm ảo trong cốc nước sạch: không có gì xảy ra. Khi gặp tế bào chủ: virus bám vào thụ thể, đưa vật chất di truyền vào, tế bào chủ tổng hợp các phần, lắp ráp thành nhiều virus mới rồi giải phóng. Kiến thức HS rút ra: Virus là dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, nhân lên nhờ tế bào chủ. Virus cần tế bào chủ để nhân lên, không có bộ máy tế bào độc lập như vi khuẩn.

HS giải thích được vaccine giúp cơ thể tạo miễn dịch phòng bệnh cụ thể; nêu được virus lây truyền qua hô hấp, máu hoặc vật trung gian tùy virus; phân biệt được ba khái niệm virus, vaccine, lây truyền.

Nhóm thảo luận theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS viết ý kiến cá nhân vào ô của mình trên khăn trải bàn (3 phút), sau đó cả nhóm thống nhất ý kiến chung vào ô trung tâm (3 phút). Nhiệm vụ: hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm ghép khái niệm với đặc điểm; trả lời câu hỏi “Vaccine có thay thế hoàn toàn vệ sinh không?” và “Hai con đường lây truyền của virus là gì?”.

Phiếu học tập số 2 và khăn trải bàn được hoàn thành. Kết quả dự kiến: Virus – dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, nhân lên nhờ tế bào chủ; Vaccine – giúp cơ thể tạo miễn dịch phòng bệnh cụ thể; Lây truyền – có thể qua hô hấp, máu hoặc vật trung gian tùy virus. Vaccine không thay thế hoàn toàn vệ sinh. Kiến thức HS rút ra: vaccine tạo miễn dịch phòng một bệnh cụ thể; lây truyền của virus có thể qua hô hấp, máu hoặc vật trung gian tùy từng loại virus.

HS củng cố đặc điểm virus, vaccine, lây truyền; vận dụng kiến thức để nhận diện đúng sai và bác bỏ quan niệm sai về virus.

GV chiếu lần lượt các câu hỏi, HS trả lời bằng thẻ hoặc giơ tay: (1) Trong bài này, virus có đặc điểm nào? A. tế bào nhân sơ tự sinh sản ngoài môi trường; B. nấm đơn bào; C. dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, nhân lên nhờ tế bào chủ. (2) Trong bài này, vaccine có đặc điểm nào? A. giúp cơ thể tạo miễn dịch phòng bệnh cụ thể; B. thuốc diệt mọi virus ngay sau uống; C. thay thế hoàn toàn vệ sinh. (3) Ghép khái niệm: Virus, Vaccine, Lây truyền với đặc điểm tương ứng. (4) Đúng hay sai: “Virus có thể tự phân chia như vi khuẩn trong một cốc nước sạch.” (5) Chọn thuật ngữ mô tả “có thể qua hô hấp, máu hoặc vật trung gian tùy virus”. (6) Bác bỏ câu nói ở câu (4) bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng (chấm nhanh theo nội dung đáp án).

Đáp án: (1) C. Virus: dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, nhân lên nhờ tế bào chủ. (2) A. Vaccine: giúp cơ thể tạo miễn dịch phòng bệnh cụ thể. (3) Virus – dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, nhân lên nhờ tế bào chủ; Vaccine – giúp cơ thể tạo miễn dịch phòng bệnh cụ thể; Lây truyền – có thể qua hô hấp, máu hoặc vật trung gian tùy virus. (4) Sai. Lí do: virus cần tế bào chủ để nhân lên, không có bộ máy tế bào độc lập như vi khuẩn. Hệ quả: nếu coi virus phân đôi trong nước thì sẽ hiểu sai đường nhân lên của virus. Kết luận sửa: virus không tự phân chia như vi khuẩn trong cốc nước sạch. (5) Lây truyền. (6) Câu trả lời đạt yêu cầu khi nêu đúng lí do, hệ quả và kết luận sửa như trên.

HS vận dụng đặc điểm virus và vai trò của vaccine để giải quyết tình huống thực tế: tại sao không tự uống kháng sinh khi nghi cúm và cần làm gì để giảm lây bệnh đường hô hấp trong lớp.

Tình huống: Bạn An có ho, hắt hơi và sốt nhẹ, bạn định tự mua kháng sinh uống để khỏi nhanh trước kì kiểm tra. Nhóm thảo luận: (1) Tại sao không tự uống kháng sinh khi nghi cúm? (2) Nêu hai việc giúp giảm lây bệnh đường hô hấp trong lớp. Mỗi nhóm viết câu trả lời ngắn gọn ra giấy A4 hoặc vở và cử đại diện đóng vai bạn An trả lời các bạn trong lớp.

Kết quả dự kiến: (1) Cúm do virus, kháng sinh không trực tiếp diệt virus; tự dùng có nguy cơ tác dụng phụ và kháng thuốc. Cần hướng dẫn y tế, nhất là khi triệu chứng nặng. (2) Che miệng đúng cách khi ho, hắt hơi; rửa tay thường xuyên; giữ thông khí trong lớp; khi ốm báo người lớn để được chăm sóc; tiêm vaccine theo khuyến cáo phù hợp. HS nêu được ít nhất hai việc đúng và giải thích được lí do. Kiến thức vận dụng: biết nhận diện đúng vai trò của kháng sinh và vaccine đối với virus.