NeoEdu
Giáo án Khoa học tự nhiên 6
Khoa học tự nhiênLớp 6Phần 7. Chương VII. Đa dạng thế giới sống

Giáo án Bài 28. Thực hành: Làm sữa chua và quan sát vi khuẩn

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được men sữa chua là chế phẩm chứa vi khuẩn lactic phù hợp để lên men sữa.
  • Giải thích được lên men lactic: vi khuẩn chuyển hóa đường thành acid làm sữa chua đông.
  • Phân biệt được men sữa chua, lên men lactic và tiêu bản vi khuẩn cố định.
  • Giải thích được vì sao trạng thái đông của sữa không chứng minh được sản phẩm vô khuẩn hoặc an toàn để ăn.
  • Vận dụng được cách bố trí thí nghiệm có cốc đối chứng để nhận xét vai trò của men trong tình huống minh họa.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: HS chủ động đọc dữ liệu minh họa, tự ghi lại điều kiện thí nghiệm và nêu điều còn chưa chắc chắn của kết luận.
  • Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp để so sánh cốc có men và cốc đối chứng, trình bày kết luận bằng lời rõ ràng, lắng nghe và bổ sung ý kiến bạn.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS phân tích tình huống phòng thực hành, chỉ ra lí do không nếm sản phẩm và đề xuất cách diễn đạt kết luận đúng.

b) Năng lực đặc thù

  • Nhận thức khoa học tự nhiên: nêu đúng vai trò của vi khuẩn lactic trong lên men lactic và phân biệt các khái niệm men sữa chua, lên men lactic, tiêu bản vi khuẩn.
  • Tìm hiểu tự nhiên: quan sát mô phỏng và dữ liệu minh họa về cốc có men và cốc đối chứng, xác định biến thay đổi và các biến cần giữ không đổi.
  • Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: áp dụng kiến thức về lên men lactic để giải thích hiện tượng sữa đông và nêu hạn chế của kết luận, đồng thời vận dụng quy tắc an toàn khi làm việc trong phòng thực hành.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: hoàn thành đủ phiếu học tập và các bài tập, ghi chép đầy đủ điều kiện thí nghiệm.
  • Trách nhiệm: tuân thủ quy tắc an toàn, không nếm sản phẩm trong phòng thực hành, không dùng mẫu lạ hay tự nuôi cấy vi khuẩn.
  • Trung thực: ghi rõ dữ liệu minh họa, không nhận là số liệu đo của bản thân khi chưa thực hiện thí nghiệm; không ghi "thấy vi khuẩn bằng mắt".

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu, máy tính kết nối Internet để mở trang bài học NeoEdu: neoedu.vn/learn/6/natural_science/bai-28-thuc-hanh-lam-sua-chua-va-quan-sat-vi-khuan
  • Mô phỏng 3D tương tác trong trang bài học: Tủ ủ giữ cùng nhiệt độ, Cốc A có men, Cốc B đối chứng, Nhiệt kế.
  • Mẫu sữa thanh trùng, men sữa chua thương mại, hai cốc sạch có nắp (đã ủ sẵn hoặc chuẩn bị trước theo hướng dẫn nhà sản xuất), nhiệt kế.
  • Tiêu bản vi khuẩn cố định (vi khuẩn lactic) và kính hiển vi để GV quan sát trước hoặc trình chiếu hình ảnh.
  • Phiếu học tập số 1, bảng phụ hoặc khổ giấy lớn để ghi kết quả nhóm.

2. Học sinh

  • Vở ghi, bút, thước.
  • Phiếu học tập số 1 (in hoặc chép vào vở).
  • Điện thoại hoặc thiết bị truy cập học liệu NeoEdu nếu GV cho phép (làm theo nhóm).

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Xác định vấn đề: vì sao sữa chua đông?

a) Mục tiêu

Huy động kiến thức nền về sữa chua và tạo tình huống để HS nêu câu hỏi cần giải quyết trong bài.

b) Nội dung

GV đưa ra câu hỏi: "Sữa tươi để lâu hoặc cho thêm một ít sữa chua vào sữa rồi ủ ấm thì điều gì xảy ra? Vì sao sữa lại đông và có vị chua?" HS đọc tình huống trên màn hình và nêu một câu hỏi nghiên cứu của lớp: "Men sữa chua có vai trò gì trong việc làm sữa đông?"

c) Sản phẩm

Câu hỏi nghiên cứu của lớp: vai trò của men sữa chua (vi khuẩn lactic) trong quá trình làm sữa đông và tạo vị chua. Nhiệm vụ của bài được xác định rõ: phân biệt các khái niệm và phân tích dữ liệu thí nghiệm có đối chứng.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV trình chiếu tình huống sữa để sau một thời gian ủ thì đông và chua. GV hỏi: "Theo em, thứ gì trong men sữa chua làm sữa đông?"

    Học sinh

    HS suy nghĩ cá nhân trong 30 giây, sau đó ghi câu hỏi nghiên cứu vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, gợi ý HS chú ý đến từ khóa "men", "ủ", "vi khuẩn".

    Học sinh

    HS trao đổi nhanh với bạn cùng bàn. Câu trả lời dự kiến: "Có lẽ vi khuẩn trong men làm sữa đông." hoặc "Có thể nhiệt độ ủ làm sữa đông."

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS trình bày câu hỏi nghiên cứu và ghi lên bảng.

    Học sinh

    Đại diện HS nêu câu hỏi, ví dụ: "Men có chứa vi khuẩn không? Vi khuẩn làm sữa đông bằng cách nào?"

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV tổng hợp các câu hỏi trên bảng, chốt nhiệm vụ: làm rõ men sữa chua, lên men lactic và cách đọc kết quả thí nghiệm có đối chứng.

    Học sinh

    HS ghi nhiệm vụ của bài vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Men sữa chua và lên men lactic

a) Mục tiêu

Nêu được men sữa chua chứa vi khuẩn lactic; giải thích được lên men lactic là quá trình vi khuẩn chuyển hóa đường thành acid làm sữa đông và chua.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1 (phần A). Cặp đôi mở mô phỏng "Cốc A có men" trong trang bài học NeoEdu, quan sát sữa sau 8 giờ ủ ở 42 °C và trả lời câu hỏi: (1) Men sữa chua chứa thành phần sống nào? (2) Vi khuẩn lactic làm thay đổi đường trong sữa như thế nào? (3) Vì sao cốc B không đông?

c) Sản phẩm

Kiến thức HS rút ra: Men sữa chua chứa vi khuẩn lactic phù hợp để lên men sữa. Lên men lactic: vi khuẩn chuyển hóa đường tạo acid làm sữa chua và đông. Sau 8 giờ ở 42 °C, pH cốc A giảm xuống dưới 4,8 và sữa đông, thìa đứng thẳng; cốc B không có men nên vẫn lỏng. Ở 25 °C lên men chậm, ở 70 °C vi khuẩn chết nên không đông.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1, hướng dẫn HS mở mô phỏng "Cốc A có men" và "Cốc B đối chứng". GV nhắc: "Chỉ cốc A có thêm men, hai cốc cùng loại sữa, cùng thể tích, cùng tủ ủ."

    Học sinh

    HS nhận phiếu, mở mô phỏng và đọc câu hỏi trong phiếu.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát các cặp, hỏi gợi mở: "Thay đổi nhiệt độ ủ sang 25 °C thì điều gì xảy ra?"

    Học sinh

    HS thao tác mô phỏng, ghi kết quả vào phiếu. Câu trả lời dự kiến: "Cốc A đông chậm hơn ở 25 °C." "Cốc B vẫn lỏng vì không có vi khuẩn lactic."

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời một cặp trình bày, cặp khác nhận xét. GV yêu cầu HS nói rõ biến thay đổi là gì.

    Học sinh

    Đại diện cặp trình bày: "Biến thay đổi là có men hay không; sữa, thể tích và nhiệt độ được giữ giống nhau."

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: men sữa chua chứa vi khuẩn lactic; lên men lactic là vi khuẩn chuyển hóa đường thành acid làm sữa đông và chua. GV nhấn mạnh: đây là quá trình do vi khuẩn thực hiện.

    Học sinh

    HS ghi vào vở khái niệm "men sữa chua" và "lên men lactic".

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Tiêu bản vi khuẩn và quy tắc an toàn khi thực hành

a) Mục tiêu

Phân biệt được tiêu bản vi khuẩn cố định với nuôi cấy sống; nêu được các quy tắc an toàn khi làm thí nghiệm sữa chua trong phòng thực hành.

b) Nội dung

HS quan sát hình ảnh tiêu bản vi khuẩn lactic cố định (hình ảnh GV trình chiếu hoặc tiêu bản qua kính hiển vi), trả lời câu hỏi trong Phiếu học tập số 1 (phần B): (1) Tiêu bản vi khuẩn cần những gì? (2) Vì sao dùng tiêu bản cố định thay cho nuôi vi khuẩn sống? (3) Kể hai quy tắc an toàn trong giờ thực hành.

c) Sản phẩm

Kiến thức HS rút ra: Tiêu bản vi khuẩn cần kính hiển vi và mẫu an toàn do giáo viên chuẩn bị; tiêu bản cố định thay cho nuôi vi khuẩn sống. Vi khuẩn lactic có hình que xếp thành chuỗi. Quy tắc an toàn: nước nóng do GV xử lí; không dùng mẫu lạ hay tự nuôi cấy; không ăn sản phẩm trong phòng thực hành.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV trình chiếu ảnh tiêu bản vi khuẩn cố định và nêu yêu cầu phần B của phiếu. GV nói: "Các em chỉ quan sát, không nếm sản phẩm."

    Học sinh

    HS đọc phần B, quan sát ảnh tiêu bản.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỏi: "Vì sao em không ghi được vi khuẩn bằng mắt thường?"

    Học sinh

    HS thảo luận nhóm 4. Câu trả lời dự kiến: "Vi khuẩn rất nhỏ, phải dùng kính hiển vi." "Tiêu bản đã cố định nên an toàn hơn nuôi sống."

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời một nhóm trình bày hai quy tắc an toàn, nhóm khác bổ sung.

    Học sinh

    Đại diện nhóm trình bày: "Không nếm sản phẩm; không tự nuôi cấy mẫu lạ; nước nóng do thầy cô xử lí."

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: tiêu bản vi khuẩn cần kính hiển vi và mẫu an toàn do GV chuẩn bị; quy tắc an toàn là điều kiện bắt buộc của thực hành.

    Học sinh

    HS ghi khái niệm "tiêu bản vi khuẩn" và các quy tắc an toàn vào vở.

Hoạt động 3: Luyện tập · 8 phút

Đọc dữ liệu thí nghiệm có đối chứng

a) Mục tiêu

Phân tích được dữ liệu minh họa, xác định biến thay đổi, biến cần giữ không đổi và giới hạn của kết luận.

b) Nội dung

HS làm bài tập 1–4 và bài tập 7 trong Phiếu học tập số 1 (phần C), tập trung vào các câu: (a) Đặc điểm nào của men sữa chua? (b) Lên men lactic là gì? (c) Ghép khái niệm và đặc điểm. (d) Nhận định "Sữa chua đông chứng minh trong đó không còn vi khuẩn" đúng hay sai? (e) Dữ liệu minh họa: cốc có men đông và chua; cốc đối chứng không thêm men chưa đông. Hãy nêu biến thay đổi và giải thích có giới hạn.

c) Sản phẩm

Đề và đáp án: (1) Men sữa chua có đặc điểm: chứa vi khuẩn lactic phù hợp để lên men sữa (đáp án B). (2) Lên men lactic: vi khuẩn chuyển hóa đường tạo acid làm sữa chua và đông (đáp án C). (3) Ghép: Men sữa chua – chứa vi khuẩn lactic phù hợp để lên men sữa; Lên men lactic – vi khuẩn chuyển hóa đường tạo acid làm sữa chua và đông; Tiêu bản vi khuẩn – cần kính hiển vi và mẫu an toàn do giáo viên chuẩn bị. (4) Nhận định sai: trạng thái đông không chứng minh vô khuẩn hoặc an toàn ăn. (e) Biến thay đổi là có men; loại sữa, thể tích và nhiệt độ phải giống nhau. Kết quả phù hợp vai trò vi khuẩn lactic, chưa chứng minh mọi vi khuẩn đều tạo sữa chua.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu các câu hỏi a–e, nêu thời gian 8 phút và yêu cầu HS làm cá nhân trước khi đối chiếu cặp.

    Học sinh

    HS đọc câu hỏi và làm bài cá nhân vào phiếu.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV kiểm tra nhanh bằng cách yêu cầu HS giơ tay đáp án trắc nghiệm (câu 1, 2).

    Học sinh

    HS đối chiếu với bạn cùng bàn, sửa lại nếu cần. Dự kiến: HS chọn đúng B và C; HS có thể nhầm "nhiệt độ sôi" là điều kiện bắt buộc, GV nhắc lại chi tiết.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời HS trình bày phần (d) và (e), yêu cầu giải thích vì sao "đông" không phải là bằng chứng vô khuẩn.

    Học sinh

    HS trả lời: "Sai, vì đông là dấu hiệu của lên men, không chứng minh không còn vi khuẩn." "Biến thay đổi là có men; phải giữ loại sữa, thể tích, nhiệt độ giống nhau."

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án và nhấn mạnh: kết quả chỉ phù hợp vai trò vi khuẩn lactic, không khái quát cho mọi vi khuẩn.

    Học sinh

    HS sửa lại đáp án sai (nếu có) và ghi kết luận vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Vì sao không nếm sản phẩm trong phòng thực hành?

a) Mục tiêu

Vận dụng kiến thức về lên men lactic và quy tắc an toàn để giải thích tình huống thực tế; viết lại kết luận đúng khi gặp cách hiểu sai.

b) Nội dung

Tình huống: Một bạn nói "Sữa đã đông và có vị chua giống sữa chua, vậy chắc chắn không có vi khuẩn, ăn được." HS làm việc nhóm 4, trả lời: (1) Vì sao không ăn sản phẩm làm trong phòng thực hành dù có vẻ giống sữa chua? (2) Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học và viết lại kết luận đúng. Nhóm ghi kết quả vào khổ giấy.

c) Sản phẩm

Kết quả nhóm: Phòng học và dụng cụ không bảo đảm quy trình thực phẩm; vẻ ngoài không chứng minh không nhiễm bẩn. Lí do khoa học: lên men do vi khuẩn thực hiện, trạng thái đông không chứng minh vô khuẩn hoặc an toàn ăn. Kết luận sửa: trạng thái đông chỉ là dấu hiệu của quá trình lên men, không phải kiểm định an toàn; không nếm sản phẩm thực hành, chỉ quan sát.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV đọc tình huống, chia nhóm 4 và phát khổ giấy. GV nêu yêu cầu: "Nhóm cần có lí do khoa học, không chỉ nói 'nguy hiểm'."

    Học sinh

    HS nhận nhiệm vụ, đọc tình huống và thảo luận.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh các nhóm, gợi ý: "Đông có chứng minh được không còn vi khuẩn không?"

    Học sinh

    HS thảo luận. Câu trả lời dự kiến: "Không, vì đông là kết quả của vi khuẩn lactic làm acid, chưa chắc đã diệt hết." "Dụng cụ phòng học không bảo đảm vệ sinh thực phẩm."

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 nhóm trình bày kết luận sửa và nhóm khác nhận xét.

    Học sinh

    Đại diện nhóm trình bày: "Trạng thái đông chỉ cho thấy có quá trình lên men; không đủ để kết luận an toàn ăn; không nếm sản phẩm thực hành."

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: sữa đông không đồng nghĩa với vô khuẩn hay an toàn; mọi sản phẩm trong phòng thực hành chỉ quan sát, không nếm. GV yêu cầu HS nêu một hành động an toàn cần làm khi làm thí nghiệm ở nhà (không tự thực hiện).

    Học sinh

    HS ghi kết luận sửa vào vở và cam kết tuân thủ quy tắc an toàn.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Phần A: Men sữa chua và lên men lactic

  • Quan sát mô phỏng "Cốc A có men" sau 8 giờ ủ ở 42 °C và ghi kết quả: sữa đông hay lỏng, pH cốc A có dưới 4,8 không, thìa đứng hay nghiêng.
  • Quan sát mô phỏng "Cốc B đối chứng" và ghi kết quả.
  • Trả lời: (1) Men sữa chua chứa thành phần sống nào? (2) Vi khuẩn lactic làm thay đổi đường trong sữa như thế nào? (3) Vì sao cốc B không đông?
  • Thử đổi nhiệt độ: ở 25 °C và ở 70 °C, sữa đông nhanh, chậm hay không đông? Giải thích ngắn gọn.

Phần B: Tiêu bản vi khuẩn và an toàn

  • Tiêu bản vi khuẩn cần những gì để quan sát?
  • Vì sao dùng tiêu bản cố định thay cho nuôi vi khuẩn sống?
  • Hình dạng vi khuẩn lactic trong tiêu bản là gì?
  • Kể hai quy tắc an toàn trong giờ thực hành.

Phần C: Bài tập

  • Câu 1: Trong bài này, men sữa chua có đặc điểm nào? A. chỉ gồm chất tạo màu; B. chứa vi khuẩn lactic phù hợp để lên men sữa; C. mọi nấm mốc đều thay được.
  • Câu 2: Lên men lactic có đặc điểm nào? A. chỉ là nước bị đóng băng; B. luôn cần nhiệt độ sôi; C. vi khuẩn chuyển hóa đường tạo acid làm sữa chua và đông.
  • Câu 3: Ghép khái niệm: Men sữa chua; Lên men lactic; Tiêu bản vi khuẩn với đặc điểm tương ứng.
  • Câu 4: Nhận định "Sữa chua đông chứng minh trong đó không còn vi khuẩn" đúng hay sai? Vì sao?
  • Câu 5: Dữ liệu minh họa: cốc có men ở điều kiện phù hợp đông và chua; cốc đối chứng không thêm men chưa đông sau cùng thời gian. Hãy nêu biến thay đổi, các biến cần giữ không đổi, và giải thích có giới hạn.

Lưu ý: Dữ liệu trên là dữ liệu minh họa, không phải kết quả đo của em. Không ghi "thấy vi khuẩn bằng mắt thường".

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thiện Phiếu học tập số 1, đặc biệt phần C, câu 5: viết khoảng 5–7 dòng giải thích vì sao cốc đối chứng không đông và nêu một điều còn chưa chắc chắn của kết luận.
  • Viết ngắn (khoảng 5 dòng) về lí do không nếm sản phẩm làm trong phòng thực hành, dựa trên tình huống đã học; nêu một điều em muốn tìm hiểu thêm về vi khuẩn trong thực phẩm.
  • Đọc lại mục Ghi nhớ của bài, học thuộc ba khái niệm: men sữa chua, lên men lactic, tiêu bản vi khuẩn.
  • Lưu ý: không tự làm sữa chua hoặc tự nuôi cấy vi khuẩn tại nhà; nếu muốn tìm hiểu thêm, hãy hỏi GV hoặc xem bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.