Giáo án Bài 27. Vi khuẩn

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vi khuẩn và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

HS trả lời câu hỏi: “Vì sao em cần rửa tay trước khi ăn?” và “Có phải mọi vi khuẩn đều gây bệnh không?”. HS ghi ý kiến cá nhân ra giấy nháp trong 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh.

Các ý kiến ban đầu của HS, ví dụ: rửa tay để loại bỏ mầm bệnh, tránh đau bụng; không phải mọi vi khuẩn đều có hại vì một số có ích. GV ghi các ý đúng lên bảng để đối chiếu cuối tiết học.

Nêu được vi khuẩn là sinh vật đơn bào nhân sơ có cấu tạo tế bào; nhận biết vùng nhân không có màng nhân qua mô phỏng 3D.

HS làm việc theo nhóm 4 người trên trang bài học NeoEdu. Nhiệm vụ 1: quan sát mô hình vi khuẩn hình que, tháo thành tế bào và màng để xem tế bào chất và vùng nhân. Nhiệm vụ 2: quan sát bốn mẫu hình dạng cầu, que, xoắn, phẩy. Nhiệm vụ 3: đọc thông tin mô phỏng: cứ khoảng $20$ phút tế bào phân đôi, sau $2$ giờ có $64$ tế bào. HS ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần A.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1, phần A: vi khuẩn là sinh vật đơn bào; cấu tạo gồm thành tế bào, màng tế bào, tế bào chất (có ribosome) và vùng nhân không có màng nhân, nên thuộc nhóm nhân sơ; có bốn hình dạng: cầu, que, xoắn, phẩy. Tốc độ phân đôi: $2$ giờ $= 6$ lần phân đôi, $2^6 = 64$ tế bào. Kiến thức HS rút ra: Vi khuẩn là sinh vật đơn bào nhân sơ có cấu tạo tế bào.

Nêu được vi khuẩn có ích tham gia phân giải hoặc lên men trong điều kiện thích hợp; phân biệt vi khuẩn có ích với vi khuẩn gây bệnh.

HS làm theo kỹ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia 1 tìm hiểu vai trò phân giải, nhóm chuyên gia 2 tìm hiểu lên men, nhóm chuyên gia 3 tìm hiểu vi khuẩn cố định đạm (theo học liệu NeoEdu). Vòng 2: HS quay về nhóm gốc, chia sẻ và hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần B. Câu hỏi: “Điều kiện nào để vi khuẩn có ích tham gia phân giải hoặc lên men?” và “Vì sao không phải mọi vi khuẩn đều có ích?”

Phiếu học tập số 1, phần B: Vi khuẩn có ích là vi khuẩn tham gia phân giải hoặc lên men trong điều kiện thích hợp. Vi khuẩn có ích có vai trò phân giải chất hữu cơ và cố định đạm. Phân biệt: vi khuẩn (đơn bào nhân sơ); vi khuẩn có ích (tham gia phân giải hoặc lên men trong điều kiện thích hợp); phòng bệnh (vệ sinh, nước sạch và dùng thuốc theo người có chuyên môn). Kiến thức HS rút ra: nhiều vi khuẩn có lợi cho phân giải và dinh dưỡng, không phải tất cả đều gây bệnh.

Nêu được cách phòng bệnh do vi khuẩn; giải thích được vì sao diệt tùy tiện vi khuẩn có thể gây hại hệ sinh thái.

Cả lớp thảo luận nhóm đôi với câu hỏi: “Muốn phòng bệnh do vi khuẩn gây ra thì cần làm gì? Vì sao không nên diệt bừa bãi mọi vi khuẩn ngoài tự nhiên?” HS ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, phần C.

Phiếu học tập số 1, phần C: Phòng bệnh là vệ sinh, nước sạch và dùng thuốc theo người có chuyên môn. Không diệt bừa vi khuẩn vì nhiều vi khuẩn có lợi cho phân giải và dinh dưỡng; diệt tùy tiện có thể gây hại hệ sinh thái. Kiến thức HS rút ra: rửa tay là cách loại bỏ mầm bệnh xâm nhập, không cần diệt hết vi khuẩn trong tự nhiên.

Vận dụng được khái niệm vi khuẩn, vi khuẩn có ích, phòng bệnh để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, đúng sai và ghép khái niệm.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, gồm các câu sau: (1) Trong bài này, vi khuẩn có đặc điểm nào? A. sinh vật đơn bào nhân sơ có cấu tạo tế bào; B. mọi loài đều gây bệnh; C. virus có nhân hoàn chỉnh. (2) Trong bài này, vi khuẩn có ích có đặc điểm nào? A. chỉ tồn tại trong phòng thí nghiệm; B. tham gia phân giải hoặc lên men trong điều kiện thích hợp; C. luôn làm thực phẩm độc. (3) Ghép khái niệm với đặc điểm: Vi khuẩn; Vi khuẩn có ích; Phòng bệnh. (4) Đúng hay sai: “Mọi vi khuẩn đều gây bệnh nên cần loại khỏi đất.” (5) Chọn thuật ngữ: “vệ sinh, nước sạch và dùng thuốc theo người có chuyên môn” mô tả {{1}}.

Đáp án: (1) A. Vi khuẩn là sinh vật đơn bào nhân sơ có cấu tạo tế bào. (2) B. Vi khuẩn có ích tham gia phân giải hoặc lên men trong điều kiện thích hợp. (3) Vi khuẩn – sinh vật đơn bào nhân sơ có cấu tạo tế bào; Vi khuẩn có ích – tham gia phân giải hoặc lên men trong điều kiện thích hợp; Phòng bệnh – vệ sinh, nước sạch và dùng thuốc theo người có chuyên môn. (4) Sai. Nhiều vi khuẩn có lợi cho phân giải và dinh dưỡng; diệt tùy tiện có thể gây hại hệ sinh thái. (5) Phòng bệnh.

Vận dụng kiến thức về vi khuẩn để giải thích tình huống thực tế về rửa tay và an toàn thực phẩm lên men.

Nhóm đôi giải hai tình huống: (a) Vì sao rửa tay trước ăn có ích nhưng không có nghĩa phải diệt hết vi khuẩn ngoài tự nhiên? (b) Thực phẩm lên men có an toàn khi dùng bất cứ vi khuẩn nào không?

Gợi ý đáp án (a): Rửa tay giảm mầm bệnh xâm nhập; ngoài môi trường nhiều vi khuẩn phân giải và tham gia chu trình vật chất, không phải tất cả có hại. Gợi ý đáp án (b): Không. Phải dùng chủng phù hợp, nguyên liệu sạch và quy trình kiểm soát; không nuôi cấy vi khuẩn lạ ở nhà hoặc nếm mẫu thực hành. Tiêu chí chấm: 40% nêu đúng dữ kiện và quan hệ khoa học; 40% vận dụng vào tình huống; 20% nêu kết luận và điều kiện hoặc hạn chế.