Giáo án Bài 21. Thực hành: Quan sát và phân biệt một số loại tế bào

HS nhận diện được mục tiêu của tiết thực hành và ba khái niệm cốt lõi: tiêu bản mỏng, tế bào biểu bì hành, bản vẽ quan sát.

GV chiếu hình ảnh hai mẫu (củ hành và quả cà chua) và đặt câu hỏi:

• Vì sao cần cắt lớp mẫu rất mỏng trước khi đặt lên kính hiển vi?
• Khi nhìn qua kính, em kì vọng thấy gì ở biểu bì hành và ở thịt cà chua?
• Khi báo cáo kết quả quan sát, cần ghi những thông tin nào?
  HS trả lời nhanh, GV ghi tóm tắt lên bảng để làm căn cứ cho cả tiết học.

Danh sách ba nhiệm vụ cần hoàn thành: (1) làm được tiêu bản mỏng từ biểu bì hành và thịt cà chua; (2) quan sát, phân biệt hình dạng, cách sắp xếp và hạt màu của hai mẫu; (3) lập bản vẽ quan sát ghi đường nét chính, tên mẫu và độ phóng đại. Dự kiến HS trả lời: lớp mỏng giúp ánh sáng đi qua và các tế bào không chồng lên nhau; biểu bì hành có các ô dài xếp sát; thịt cà chua có tế bào gần tròn; cần ghi tên mẫu và độ phóng đại.

HS thực hiện được quy trình làm tiêu bản mỏng, quan sát biểu bì hành và thịt cà chua ở hai độ phóng đại, nhận biết được hình dạng và cách sắp xếp tế bào.

Nhóm 4 HS thực hiện theo quy trình trong Phiếu học tập số 1:

• Nhỏ một giọt nước lên lam; đặt lớp biểu bì hành rất mỏng hoặc lớp thịt cà chua mỏng lên giọt nước.
• Nghiêng lamen, hạ nhẹ từ một cạnh để tránh bọt khí; đặt lên bàn kính.
• Quan sát ở vật kính $10\times$ để tìm vùng mẫu, sau đó chuyển sang vật kính $40\times$ và chỉnh rõ.
• Quan sát ít nhất hai vùng khác nhau trên mỗi mẫu; ghi lại hình dạng, cách sắp xếp tế bào và hạt màu (nếu có).
  GV đi giúp nhóm chỉnh kính và nhắc HS không ấn mạnh lamen.

Kết quả quan sát trên Phiếu học tập số 1 gồm: tên mẫu, độ phóng đại, vùng quan sát, mô tả.

• Biểu bì hành: các tế bào hình ô dài, xếp sát nhau, không thấy lục lạp xanh.
• Thịt quả cà chua: các tế bào gần tròn, rời nhau, có chứa hạt màu.
  Lưu ý: đây là kết quả thực tế của nhóm nếu HS làm được; nếu chưa làm được, HS phải ghi “phân tích dữ liệu minh họa” và không nhận đó là số liệu đo của bản thân.

HS lập được bản vẽ quan sát đúng quy cách và so sánh được hai khác biệt quan sát giữa tế bào biểu bì hành và tế bào thịt cà chua.

Mỗi HS vẽ một tế bào đại diện cho mỗi mẫu trong vở, ghi đầy đủ đường nét chính, tên mẫu và độ phóng đại. Sau đó nhóm thảo luận theo câu hỏi:

• Hai mẫu khác nhau ở những đặc điểm nào khi quan sát?
• Vì sao không nên kết luận hạt màu trong cà chua là lục lạp?
• Một trường nhìn không thấy nhân nói lên điều gì?

Bản vẽ quan sát gồm: tên mẫu, độ phóng đại (ví dụ $40\times$), đường nét chính của tế bào.
Hai khác biệt cần nêu:

• Hình dạng: biểu bì hành có tế bào hình ô dài; thịt cà chua có tế bào gần tròn.
• Cách sắp xếp và nội dung: biểu bì hành xếp sát, không thấy lục lạp xanh; thịt cà chua các tế bào rời nhau, chứa hạt màu.
  Kết luận: hạt màu chưa đủ bằng chứng để gọi là lục lạp; không thấy nhân trong một trường nhìn chưa đủ để kết luận tế bào không có nhân.

HS vận dụng được kiến thức về tiêu bản mỏng, tế bào biểu bì hành, bản vẽ quan sát và tiêu chí không kết luận từ một trường nhìn để làm bài tập.

HS làm các bài tập sau (cá nhân, sau đó đối chiếu theo cặp):

• Bài 1: Trong bài này, tiêu bản mỏng có đặc điểm nào? A. giúp ánh sáng đi qua và giảm chồng lấp tế bào; B. càng dày càng nhìn rõ mọi lớp; C. không cần đặt dưới kính.
• Bài 2: Trong bài này, tế bào biểu bì hành có đặc điểm nào? A. không có màng tế bào; B. thường có đường bao dạng các ô xếp sát; C. luôn có nhiều lục lạp xanh.
• Bài 3: Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng (Tiêu bản mỏng; Tế bào biểu bì hành; Bản vẽ quan sát).
• Bài 4: Không thấy nhân trong một trường nhìn chứng minh tế bào đó không có nhân. Đúng hay sai? Vì sao?
• Bài 5: Số liệu minh họa: biểu bì hành thấy ô dài sát nhau; thịt cà chua thấy tế bào gần tròn chứa hạt màu. Nêu hai khác biệt quan sát được.

Đáp án:

• Bài 1: A. Tiêu bản mỏng giúp ánh sáng đi qua và giảm chồng lấp tế bào.
• Bài 2: B. Tế bào biểu bì hành thường có đường bao dạng các ô xếp sát.
• Bài 3: Tiêu bản mỏng – giúp ánh sáng đi qua và giảm chồng lấp tế bào; Tế bào biểu bì hành – thường có đường bao dạng các ô xếp sát; Bản vẽ quan sát – ghi đường nét chính, tên mẫu và độ phóng đại.
• Bài 4: Sai. Nhân có thể khó thấy do độ tương phản, vị trí hoặc chất lượng mẫu; cần điều chỉnh và đối chiếu, không kết luận từ một trường nhìn.
• Bài 5: Khác hình dạng (ô dài ở biểu bì hành; gần tròn ở thịt cà chua) và khác cách sắp xếp/hạt màu (biểu bì hành xếp sát; cà chua có tế bào rời nhau chứa hạt màu). Chỉ ghi điều thực sự nhìn thấy.

HS vận dụng được quy trình quan sát và tiêu chí kiểm tra nhiều vùng mẫu để viết một báo cáo quan sát đúng quy cách trong tình huống thực tế.

Tình huống: Một bạn nộp báo cáo quan sát tiêu bản biểu bì hành, chỉ ghi “thấy tế bào hình chữ nhật, có nhân” và không ghi vùng mẫu hay độ phóng đại. HS viết lại báo cáo theo đúng quy cách, trả lời:

• Vì sao cần quan sát ít nhất hai vùng của tiêu bản?
• Nếu chỉ thấy một vùng mờ, em sẽ làm gì trước khi kết luận?
  Giao về nhà: quan sát lại một mẫu khác (ví dụ lá thài lài tía hoặc lớp vỏ hành khác) nếu có điều kiện, ghi đúng quy cách; nếu không, phân tích dữ liệu minh họa.

Báo cáo mẫu đúng quy cách gồm: tên mẫu (biểu bì hành), độ phóng đại (ví dụ $40\times$), hai vùng mẫu đã quan sát, mô tả hình dạng và cách sắp xếp tế bào, điều còn chưa chắc chắn (ví dụ vùng bị gấp).
Trả lời: Quan sát ít nhất hai vùng vì một vùng có thể bị gấp hoặc rách; kiểm tra vùng khác giúp phân biệt cấu trúc lặp lại với lỗi làm mẫu. Nếu vùng mờ, cần điều chỉnh kính và chuyển sang vùng khác trước khi kết luận.