Giáo án Bài 20. Sự lớn lên và sinh sản của tế bào

Kích thích tò mò, huy động vốn hiểu biết của HS về sự sinh trưởng của cơ thể và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đặt câu hỏi: “Từ lúc sinh ra đến nay, cơ thể em tăng chiều cao và cân nặng. Theo em, cơ thể đã lớn lên nhờ những gì?” và “Khi em bị xước da, vết thương thường lành dần. Điều gì đã xảy ra ở chỗ da bị xước?”. HS suy nghĩ cá nhân trong 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

Các ý kiến dự kiến của HS: cơ thể lớn lên nhờ tế bào tăng số lượng và kích thước; vết xước lành nhờ da mọc thêm lớp mới thay cho phần bị mất. Từ đó, HS nhận ra cần tìm hiểu ba khái niệm: lớn lên, phân chia và tăng số tế bào.

Nêu được lớn lên là tế bào tăng kích thước và lượng chất; phân chia là một tế bào mẹ tạo các tế bào con; nhận biết qua mô phỏng cách nhân và tế bào chất phân chia ở tế bào động vật và thực vật.

HS quan sát mô phỏng 3D “Tế bào lớn lên rồi phân chia” trên trang bài học NeoEdu, làm việc theo cặp đôi và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A).
Nhiệm vụ: (1) Thể tích tế bào thay đổi thế nào trước khi phân chia? (2) Nhân phân chia trước hay tế bào chất phân chia trước? (3) Tế bào động vật và tế bào thực vật phân chia khác nhau ở điểm nào?
GV đặt câu hỏi gợi mở: “Khi tế bào lớn lên, lượng chất trong tế bào thay đổi thế nào?”; “Từ một tế bào mẹ, sau khi phân chia thì có mấy tế bào con?”.

Kiến thức HS rút ra:

• Lớn lên: tế bào tăng kích thước và lượng chất; trong mô phỏng, thể tích tăng đến khi gấp đôi thì phân chia.
• Phân chia: một tế bào mẹ tạo các tế bào con; nhân chia trước, sau đó tế bào chất chia.
• Tế bào động vật phân chia bằng cách thắt eo ở giữa; tế bào thực vật hình thành vách ngăn để chia tế bào chất.
  Kết quả điền Phiếu học tập số 1 (phần A) là các ý trên.

Nêu được tăng số tế bào góp phần sinh trưởng và thay thế tế bào bị tổn thương; giải thích được số tế bào tăng gấp đôi qua mỗi đợt phân chia nên có dạng 1 → 2 → 4 → 8.

HS quan sát mô phỏng “Bốn bệ 1·2·4·8 tế bào” trên NeoEdu, theo dõi số tế bào sáng lên sau từng đợt phân chia, rồi hoàn thành phần B của Phiếu học tập số 1.
Nhiệm vụ: (1) Điền số tế bào sau mỗi đợt vào bảng. (2) Tại sao số tế bào không tăng thêm 2 mỗi đợt? (3) Tăng số tế bào có ý nghĩa gì với cơ thể?
Giả thiết: tất cả tế bào cùng phân chia và không chết.

Kết quả điền Phiếu học tập số 1 (phần B):

• Đợt 0 (ban đầu): 1 tế bào.
• Sau đợt 1: 2 tế bào.
• Sau đợt 2: 4 tế bào.
• Sau đợt 3: 8 tế bào.
  Giải thích: mỗi tế bào phân chia thành hai nên số tế bào nhân đôi qua mỗi đợt ($2^{3} = 8$), không cộng thêm 2.
  Kiến thức rút ra: tăng số tế bào góp phần sinh trưởng và thay thế tế bào bị tổn thương.

Củng cố phân biệt lớn lên, phân chia, tăng số tế bào; vận dụng quy luật nhân đôi để giải bài toán ba đợt phân chia.

HS làm bài tập trắc nghiệm và ghép khái niệm (làm cá nhân 4 phút, đổi chéo kiểm tra cặp đôi 3 phút), sau đó cả lớp giải bài toán:

1. Trong bài này, lớn lên có đặc điểm nào? A. chỉ tăng số tế bào mà không tăng vật chất; B. mọi tế bào tăng mãi không giới hạn; C. tế bào tăng kích thước và lượng chất.
2. Trong bài này, phân chia có đặc điểm nào? A. một tế bào mẹ tạo các tế bào con; B. ghép hai tế bào thành một trong mọi trường hợp; C. chỉ có ở tế bào động vật.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm: Lớn lên; Phân chia; Tăng số tế bào với các đặc điểm: góp phần sinh trưởng và thay thế tế bào bị tổn thương; một tế bào mẹ tạo các tế bào con; tế bào tăng kích thước và lượng chất.
4. Một tế bào phân chia ba đợt luôn tạo đúng sáu tế bào. Đúng hay sai? Vì sao?
5. Chọn thuật ngữ phù hợp: “góp phần sinh trưởng và thay thế tế bào bị tổn thương” mô tả {{1}}.
6. Một tế bào phân chia thành hai, các tế bào con đều tiếp tục phân chia ba đợt từ ban đầu. Có bao nhiêu tế bào?

Đáp án:

1. C (tế bào tăng kích thước và lượng chất).
2. A (một tế bào mẹ tạo các tế bào con).
3. Lớn lên – tế bào tăng kích thước và lượng chất; Phân chia – một tế bào mẹ tạo các tế bào con; Tăng số tế bào – góp phần sinh trưởng và thay thế tế bào bị tổn thương.
4. Sai. Mỗi đợt số tế bào tăng gấp đôi nên 1 → 2 → 4 → 8, không phải cộng thêm hai mỗi đợt.
5. Tăng số tế bào.
6. Có 8 tế bào: 1 → 2 → 4 → 8, giả thiết tất cả cùng phân chia và không chết.
   Cách chấm bài 6 (tham khảo): 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ khoa học; 40% suy luận đúng theo mô hình nhân đôi; 20% kết luận đúng, nêu rõ giả thiết.

Vận dụng kiến thức về phân chia và tăng số tế bào để giải thích quá trình lành vết xước; nêu được cách chăm sóc vết thương đúng cách.

GV nêu tình huống: “Bạn Lan bị xước da ở đầu gối. Bạn định cạy lớp vảy cho nhanh lành và tự bôi một loại hóa chất mạnh. Em hãy giải thích vì sao vết xước lành dần và nhận xét việc làm của Lan.”
HS làm việc theo cặp đôi, sau đó chia sẻ trước lớp. Nhiệm vụ về nhà: quan sát một vết xước nhỏ (nếu có) và ghi lại các giai đoạn lành trong nhật ký 3 ngày.

Lời giải dự kiến: Vết xước lành dần vì các tế bào ở vùng xung quanh phân chia, tăng số lượng để bổ sung vùng bị mất; quá trình này phối hợp với các quá trình sửa chữa khác của cơ thể.
Nhận xét việc làm của Lan: không nên cạy vảy vì làm tổn thương thêm và có thể gây nhiễm trùng; không tự bôi hóa chất mạnh; cần rửa sạch vết thương, giữ vệ sinh và nếu vết nặng cần đến nhân viên y tế.
Kiến thức vận dụng: tăng số tế bào giúp thay thế tế bào bị tổn thương.