Giáo án Bài 19. Cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào

Kích hoạt hiểu biết ban đầu về tế bào thực vật; nêu được tình huống lục lạp và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu mô phỏng 3D tế bào thực vật trên NeoEdu, tháo lần lượt các lớp để HS nhận ra thành tế bào, màng, tế bào chất, nhân, không bào và lục lạp.
GV hỏi: “Trong hình, lớp nào nằm ngoài cùng? Lục lạp nằm ở đâu trong tế bào?”
GV nêu tình huống: “Tế bào lá xanh có lục lạp nhưng tế bào rễ thường không có. Điều đó có mâu thuẫn không?” và yêu cầu HS dự đoán.

Danh sách dự đoán của HS ghi trên bảng, ví dụ: “Tế bào rễ không cần lục lạp vì rễ nằm dưới đất”, “Có thể là vì tế bào lá có chức năng quang hợp”. Nhiệm vụ học tập được xác định: tìm hiểu chức năng của màng tế bào, tế bào chất, nhân tế bào và lý giải tình huống lục lạp.

Nêu được chức năng của màng tế bào và tế bào chất.

HS làm việc theo cặp đôi, quan sát mô phỏng về màng kiểm soát trao đổi chất (hạt cam vào, hạt xám ra) và vùng tế bào chất.
Nhiệm vụ: Hoàn thành Phần A của Phiếu học tập số 1: (1) Màng tế bào có vai trò gì với các chất đi vào, ra tế bào? (2) Tế bào chất là nơi diễn ra hoạt động gì của tế bào?

Màng tế bào: bao bọc và kiểm soát trao đổi chất với môi trường (cho một số chất đi vào, một số chất đi ra). Tế bào chất: nơi diễn ra nhiều hoạt động sống của tế bào. HS ghi hai khái niệm này vào vở theo đúng nội dung.

Nêu được chức năng của nhân tế bào; phân biệt được tế bào nhân sơ và nhân thực qua cấu trúc nhân.

HS làm việc nhóm 4 người, quan sát mô hình vi khuẩn và tế bào thực vật trên NeoEdu, sau đó hoàn thành Phần B của Phiếu học tập số 1.
Nhiệm vụ: (1) Nhân tế bào có chức năng gì? (2) So sánh vật chất di truyền và màng nhân ở vi khuẩn với tế bào nhân thực.

Nhân tế bào: chứa vật chất di truyền và điều khiển hoạt động ở tế bào nhân thực. Vi khuẩn có vật chất di truyền ở vùng nhân nhưng không có màng nhân bao bọc; tế bào nhân thực có nhân có màng bao. Kết luận: vi khuẩn vẫn có vật chất di truyền, không được kết luận là không có.

Nêu được các thành phần riêng của tế bào thực vật và đặc điểm khác với tế bào động vật.

HS làm việc theo cặp đôi, ghép thẻ tên thành phần với thẻ đặc điểm (thẻ ghép đôi), sau đó đối chiếu với mô phỏng.
Các cặp ghép: thành tế bào (cellulose, nằm ngoài màng); lục lạp (chứa diệp lục, tham gia quang hợp, có ở phần xanh được chiếu sáng); không bào (thường lớn ở tế bào trưởng thành); tế bào động vật (không có thành cellulose hay lục lạp).

Thành tế bào ở tế bào thực vật nằm ngoài màng tế bào. Lục lạp chứa diệp lục tham gia quang hợp; không phải mọi tế bào thực vật đều có lục lạp. Nhiều tế bào trưởng thành có không bào lớn. Tế bào động vật không có thành cellulose hay lục lạp.

Vận dụng được kiến thức để nhận biết, phân biệt các thành phần của tế bào và sửa quan niệm sai.

HS làm nhanh các câu sau (có thể làm trên trang bài học NeoEdu, phần bài tập tương tác):
Câu 1: Trên sơ đồ tế bào thực vật, đường bao dày xanh bên ngoài và đường tím phía trong lần lượt biểu diễn gì? A. Thành tế bào và màng tế bào; B. Màng tế bào và thành tế bào; C. Nhân và tế bào chất.
Câu 2: Trong bài này, màng tế bào có đặc điểm nào? A. chỉ xuất hiện ở thực vật; B. bao bọc và kiểm soát trao đổi chất với môi trường; C. nơi duy nhất chứa vật chất di truyền.
Câu 3: Vi khuẩn có vật chất di truyền không? Đúng hay sai: “Vi khuẩn không có nhân hoàn chỉnh nên không có vật chất di truyền.”
Câu 4: Ghép khái niệm với đặc điểm: màng tế bào, tế bào chất, nhân tế bào.

Đáp án: Câu 1: A (thành nằm ngoài màng ở tế bào thực vật). Câu 2: B. Câu 3: Sai; vi khuẩn có vật chất di truyền ở vùng nhân nhưng không có màng nhân bao bọc. Câu 4: Màng tế bào – bao bọc và kiểm soát trao đổi chất với môi trường; Tế bào chất – nơi diễn ra nhiều hoạt động sống của tế bào; Nhân tế bào – chứa vật chất di truyền và điều khiển hoạt động ở tế bào nhân thực.

Vận dụng kiến thức để giải thích tình huống đặt ra ở đầu giờ và phân biệt tế bào nhân sơ với nhân thực bằng cấu trúc nhân.

Nhiệm vụ 1: Tế bào lá xanh có lục lạp nhưng tế bào rễ thường không có. Điều đó có mâu thuẫn không? Giải thích bằng chức năng của lục lạp.
Nhiệm vụ 2: Phân biệt tế bào vi khuẩn và tế bào thịt quả bằng cấu trúc nhân.
HS làm việc cặp đôi, viết lập luận ngắn vào phiếu nháp, sau đó trình bày trước lớp.

Nhiệm vụ 1: Không mâu thuẫn. Lục lạp gắn với quang hợp, tập trung ở phần xanh được chiếu sáng; không phải mọi tế bào thực vật đều có lục lạp. Nhiệm vụ 2: Vi khuẩn không có nhân được màng bao, vật chất di truyền ở vùng nhân; tế bào thịt quả là nhân thực có nhân có màng. Không kết luận vi khuẩn không có vật chất di truyền.