Giáo án Bài 18. Tế bào – Đơn vị cơ bản của sự sống

Huy động hiểu biết ban đầu và nêu được vấn đề cần giải quyết: số lượng tế bào có quyết định một vật có sống hay không.

HS đọc tình huống: “Một mẫu lá có hàng nghìn tế bào, một trùng giày chỉ có một tế bào. Cả hai có sống không?”. HS ghi dự đoán cá nhân và trả lời câu hỏi: “Theo em, sống có nghĩa là gì?”.

Dự đoán ban đầu của HS, ví dụ: “Mẫu lá sống vì có nhiều tế bào; trùng giày chỉ có một tế bào nên có thể không sống.” Câu hỏi cần giải quyết được GV ghi lên bảng: “Số lượng tế bào có quyết định một vật có sống hay không?”

Nêu được tế bào là đơn vị cấu tạo và chức năng cơ bản của cơ thể sống; nêu được kích thước tế bào thường rất nhỏ nên cần kính hiển vi để quan sát.

Nhóm 4 HS quan sát mô phỏng “Bộ mẫu sáu tế bào” ở ba độ phóng đại: 1 lần, kính lúp 10 lần, kính hiển vi 400 lần. Nhóm ghi kết quả vào Phiếu học tập số 1, sau đó trả lời ba câu hỏi:

• Ở độ phóng đại 1 lần, mắt nhìn thấy gì? Vì sao?
• Vì sao cần kính lúp hoặc kính hiển vi để quan sát tế bào?
• Tế bào được coi là “đơn vị cơ bản” của cơ thể sống vì sao?

Kết quả quan sát:

• Độ phóng đại 1 lần: hầu hết mẫu chỉ là chấm, vì mắt chỉ phân biệt được vật từ khoảng $0{,}1\ \mathrm{mm}$.
• Kính lúp 10 lần: thấy rõ trùng giày và tế bào cơ.
• Kính hiển vi 400 lần: ảnh hồng cầu dài khoảng $3\ \mathrm{mm}$.
  Kiến thức HS rút ra: Tế bào là đơn vị cấu tạo và chức năng cơ bản của cơ thể sống. Kích thước tế bào thường rất nhỏ nên cần kính hiển vi để quan sát.

Nêu được hình dạng tế bào đa dạng và liên quan đến chức năng; giải thích được vì sao tế bào thần kinh có nhánh dài còn tế bào biểu bì thường xếp sát nhau.

Cặp đôi quan sát mô phỏng về các mẫu tế bào và ghi đặc điểm hình dạng, kích thước vào Phiếu học tập số 2. Sau đó trả lời câu hỏi: “Vì sao tế bào thần kinh có nhánh dài còn tế bào biểu bì thường xếp sát nhau?”

Hình dạng và kích thước các mẫu (dự kiến): tế bào thần kinh có thân khoảng $\approx 100\ \mu\mathrm{m}$, nhiều nhánh và sợi trục dài; hồng cầu có ≈ $8\ \mu\mathrm{m}$, hình đĩa lõm hai mặt; tế bào cơ ≈ $100\ \mu\mathrm{m}$, hình thoi dài; tế bào biểu bì ≈ $30\ \mu\mathrm{m}$, dẹt, xếp sát nhau.
Đáp án câu hỏi: Nhánh giúp liên hệ và truyền thông tin; tế bào biểu bì xếp sát hỗ trợ che phủ, bảo vệ.
Kết luận: Tế bào có hình dạng đa dạng và liên quan đến chức năng; cấu tạo gắn với chức năng, không phải tế bào nào cũng giống nhau.

Phân biệt đúng tế bào, kích thước tế bào, hình dạng tế bào và nhận biết được quan niệm sai về hình dạng, kích thước tế bào.

GV chiếu lần lượt 5 câu hỏi:

1. Trong bài này, tế bào có đặc điểm nào? A. đơn vị cấu tạo và chức năng cơ bản của cơ thể sống; B. mọi hạt bụi trong nước; C. cơ quan lớn nhất của động vật.
2. Trong bài này, kích thước tế bào có đặc điểm nào? A. luôn bằng kích thước cơ thể; B. thường rất nhỏ nên cần kính hiển vi để quan sát; C. luôn nhìn thấy rõ bằng mắt thường.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm: Tế bào; Kích thước tế bào; Hình dạng tế bào.
4. Đúng hay sai: “Mọi tế bào đều có cùng hình dạng và kích thước.”
5. Điền thuật ngữ phù hợp vào chỗ trống: “đa dạng và liên quan chức năng” mô tả {{1}}.

Đáp án:

1. A (tế bào là đơn vị cấu tạo và chức năng cơ bản của cơ thể sống).
2. B (kích thước tế bào thường rất nhỏ nên cần kính hiển vi để quan sát).
3. Tế bào – đơn vị cấu tạo và chức năng cơ bản của cơ thể sống; Kích thước tế bào – thường rất nhỏ nên cần kính hiển vi để quan sát; Hình dạng tế bào – đa dạng và liên quan chức năng.
4. Sai. Tế bào thực hiện chức năng khác nhau có thể dài, dẹt, hình hộp hoặc hình cầu và kích thước khác nhau.
5. Hình dạng tế bào.

Vận dụng kiến thức để bác bỏ quan niệm “mọi tế bào đều có cùng hình dạng và kích thước” và giải thích tình huống mẫu lá – trùng giày.

Nhóm 4 HS thảo luận về nhận định của một bạn: “Mọi tế bào đều có cùng hình dạng và kích thước.” Nhóm cần:

• Đưa ra một lí do khoa học để bác bỏ.
• Chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai.
• Viết lại kết luận đúng.
  Sau đó, nhóm quay lại tình huống mở đầu và trả lời: “Mẫu lá và trùng giày, cả hai có sống không? Vì sao số lượng tế bào không quyết định sự sống?”

Lí do: Tế bào thực hiện chức năng khác nhau có thể dài, dẹt, hình hộp hoặc hình cầu và kích thước khác nhau.
Hệ quả: nếu cho rằng mọi tế bào đều giống nhau, ta sẽ bỏ sót tế bào thần kinh có nhánh dài khi nhận diện.
Kết luận sửa: Tế bào đa dạng về kích thước và hình dạng, không chỉ có một mẫu chung.
Kết luận tình huống: Có, cả hai đều sống. Trùng giày thực hiện các chức năng sống trong một tế bào; cây có nhiều tế bào phối hợp. Số tế bào không quyết định có sống hay không.