ToánLớp 6Chương 9. Dữ liệu và xác suất thực nghiệm

Giáo án Bài 38. Dữ liệu và thu thập dữ liệu

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

Nêu được khái niệm dữ liệu là thông tin thu được từ quan sát, đo đạc, đếm, phỏng vấn hoặc phiếu hỏi.
Phân biệt được dữ liệu số (chiều cao, số sách, số câu trả lời) và dữ liệu không là số (tên phương tiện, môn thể thao yêu thích).
Giải thích được cách chọn phương pháp thu thập dữ liệu phù hợp với mục tiêu: quan sát và đếm, đo bằng dụng cụ, hoặc dùng phiếu hỏi.
Vận dụng được việc kiểm tra dữ liệu (thiếu, ghi trùng, không hợp lí, sai đơn vị) và nhận xét mẫu khảo sát có đại diện cho đối tượng cần biết hay không.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

Tự chủ và tự học: HS tự đọc ví dụ, tự phân loại dữ liệu và tự kiểm tra lại đáp án của mình theo tiêu chí đã nêu.
Giao tiếp và hợp tác: HS thảo luận nhóm 4 để thống nhất phương án ghép và đánh giá phiếu khảo sát, trình bày lập luận bằng lời rõ ràng.
Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS đề xuất cách sửa câu hỏi khảo sát và cách chọn mẫu để dữ liệu đáng tin cậy hơn.

b) Năng lực đặc thù

Tư duy và lập luận toán học: HS giải thích vì sao một giá trị (như 1 560 cm) không hợp lí và vì sao nhóm bóng đá không đại diện cho cả lớp.
Mô hình hoá toán học: HS chuyển một tình huống khảo sát thực tế thành bảng đếm, tính tổng số câu trả lời và xác định số phiếu chưa hợp lệ.
Giao tiếp toán học: HS dùng đúng thuật ngữ dữ liệu số, dữ liệu không là số, mẫu khảo sát khi trình bày.
Sử dụng công cụ, phương tiện học toán: HS sử dụng phiếu học tập, bảng đếm và học liệu số NeoEdu để kiểm tra và củng cố kiến thức.

3. Phẩm chất

Trung thực: HS ghi đúng số liệu đếm được trong lớp và không tự ý sửa dữ liệu khi thấy kết quả khác mong đợi.
Trách nhiệm: HS kiểm tra lại dữ liệu trước khi dùng và nêu rõ các phiếu chưa hợp lệ khi tổng hợp.
Chăm chỉ: HS hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và bài tập vận dụng được giao, đúng thời gian quy định.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi ví dụ, các câu hỏi và đáp án.
Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in cho mỗi nhóm).
Bảng nhóm lớn (khăn trải bàn) và bút dạ.
Học liệu số NeoEdu: bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/6/math/bai-38-du-lieu-va-thu-thap-du-lieu (dùng để kiểm tra nhanh phần bài tập 1 và 2 sau khi các nhóm báo cáo).

2. Học sinh

Vở ghi, bút, thước kẻ.
Bút dạ và giấy nháp để làm việc nhóm.
Sách giáo khoa Toán 6, tập 2 (trang bài 38).

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Đếm nhanh: em đến trường bằng gì?

a) Mục tiêu

Nhận biết được tình huống cần thu thập dữ liệu và bước đầu thấy được dữ liệu có thể là số hoặc không là số.

b) Nội dung

HS giơ tay theo phương tiện mình dùng để đến trường hôm nay (đi bộ, xe đạp, xe máy do người lớn chở, xe buýt, khác). GV ghi nhanh tên phương tiện và số HS tương ứng lên bảng.
Câu hỏi GV đặt ra:

Các con số vừa ghi trên bảng thu được bằng cách nào?
Tên phương tiện có phải là một số không?
Nếu muốn biết lớp mình đi học bằng gì nhiều nhất, ta cần làm gì với bảng này?

c) Sản phẩm

Bảng đếm của lớp (ví dụ: đi bộ, xe đạp, xe buýt với số HS tương ứng theo thực tế).
HS nhận ra: các số đếm được là kết quả thu được từ việc đếm, tức là dữ liệu; tên phương tiện không phải là số, nên cũng là dữ liệu nhưng không là số. Từ đó HS hiểu cần học cách thu thập và xử lí dữ liệu.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV giới thiệu tình huống: lớp muốn biết các bạn đến trường bằng phương tiện nào. GV nêu yêu cầu giơ tay và cùng ghi bảng.
Học sinh
HS lắng nghe, quan sát yêu cầu và sẵn sàng giơ tay theo phương tiện của mình.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đếm nhanh số HS theo từng phương tiện và ghi vào bảng; hướng dẫn cả lớp kiểm tra lại tổng số HS.
Học sinh
HS đếm và đối chiếu số lượng với bạn ngồi cạnh; một số HS tính tổng để kiểm tra xem đã đủ số HS cả lớp chưa.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 1–2 HS đọc kết quả trên bảng và hỏi: Kết quả này thu được bằng cách nào?
Học sinh
HS trả lời dự kiến: Chúng em đếm số bạn đi bằng từng phương tiện. Phương tiện là tên gọi, không phải số.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: thông tin thu được từ đếm, quan sát, phỏng vấn hay phiếu hỏi gọi là dữ liệu. Tên phương tiện là dữ liệu không là số; số lượng HS là dữ liệu số. GV dẫn vào bài 38.
Học sinh
HS ghi tên bài 38 và nhắc lại khái niệm dữ liệu theo cách hiểu của mình.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Dữ liệu số và dữ liệu không là số

a) Mục tiêu

Nêu được khái niệm dữ liệu và phân biệt được dữ liệu số với dữ liệu không là số.

b) Nội dung

Kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4 HS làm việc trên bảng nhóm lớn, mỗi HS ghi một ý vào ô của mình.
Nhiệm vụ: đọc ví dụ «Khảo sát cách đến trường: đi bộ 8 bạn, xe đạp 15 bạn, xe buýt 7 bạn».
Câu hỏi GV đặt ra:

Dữ liệu nào là số? Dữ liệu nào không là số?
Tổng số câu trả lời là bao nhiêu?
Chiều cao, số sách, môn thể thao yêu thích thuộc loại dữ liệu nào?
Muốn biết nhiệt độ ngoài trời, nên dùng cách nào: phỏng đoán, dùng nhiệt kế, đếm xe hay hỏi sở thích? (bài tập 1 trong SGK)

c) Sản phẩm

Dữ liệu không là số: tên phương tiện (đi bộ, xe đạp, xe buýt).
Dữ liệu số: 8, 15, 7.
Tổng số câu trả lời: $8+15+7=30$ .
Chiều cao, số sách là dữ liệu số; môn thể thao yêu thích là dữ liệu không là số.
Bài tập 1: Đáp án C (Môn thể thao yêu thích là dữ liệu không là số vì tên môn không biểu diễn bằng một số đo).
Kết luận HS rút ra: dữ liệu là thông tin thu được từ quan sát, đo đạc, đếm, phỏng vấn hoặc phiếu hỏi; có dữ liệu số và dữ liệu không là số.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV chiếu ví dụ và nêu nhiệm vụ: mỗi nhóm phân loại dữ liệu và làm bài tập 1. Yêu cầu mỗi HS ghi ý kiến vào ô riêng trên khăn trải bàn trước khi thảo luận chung.
Học sinh
HS đọc ví dụ, nhận nhiệm vụ và ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình trên bảng nhóm.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, gợi ý khi nhóm bối rối: Tên gọi có đo đếm được không? Số có ý nghĩa là số lượng hay số đo không?
Học sinh
HS thảo luận, thống nhất ý kiến chung của nhóm và ghi vào ô giữa khăn trải bàn. Các nhóm tính tổng 8 + 15 + 7.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 nhóm trình bày: một nhóm nêu dữ liệu số, một nhóm nêu dữ liệu không là số, và đại diện giải thích phép tính tổng.
Học sinh
HS trả lời dự kiến: Dữ liệu số là 8, 15, 7 vì đó là số lượng bạn; dữ liệu không là số là tên phương tiện. Tổng là 30 câu trả lời. Với bài tập 1 chọn C vì môn thể thao không đo được bằng số.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt kiến thức: dữ liệu là thông tin thu được từ quan sát, đo đạc, đếm, phỏng vấn hoặc phiếu hỏi. Dữ liệu có thể là số hoặc không là số. GV nhấn mạnh quan niệm sai: dữ liệu có nhiều chữ số không đồng nghĩa là chính xác; cần kiểm tra trước khi dùng.
Học sinh
HS ghi vào vở: khái niệm dữ liệu; hai loại dữ liệu kèm ví dụ của riêng mình.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Chọn cách thu thập và kiểm tra dữ liệu

a) Mục tiêu

Chọn được phương pháp thu thập dữ liệu phù hợp với mục tiêu; nhận biết được dữ liệu không hợp lí cần kiểm tra lại.

b) Nội dung

Hoạt động theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm làm việc trên phiếu và thống nhất đáp án.
Câu hỏi GV đặt ra:

Với mỗi mục tiêu, nên dùng quan sát và đếm, đo bằng thước hay phiếu hỏi?
Chiều cao nào trong các giá trị sau là không hợp lí với học sinh lớp 6: 148 cm, 156 cm, 1 560 cm, 160 cm?
Vì sao dữ liệu cần được kiểm tra trước khi dùng?

c) Sản phẩm

Đáp án Phiếu học tập số 1:

Số cây sân trường – Quan sát và đếm.
Chiều dài bàn – Đo bằng thước.
Món ăn yêu thích – Phiếu hỏi.
Bài tập 6: Đáp án C (1 560 cm = 15,6 m không hợp lí với chiều cao học sinh lớp 6; cần xác minh lại, không tự coi là đúng).
Kết luận HS rút ra: cần kiểm tra dữ liệu về thiếu, ghi trùng, không hợp lí hoặc sai đơn vị; chọn phương pháp thu thập trực tiếp phù hợp với thông tin cần biết.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV phát Phiếu học tập số 1 cho nhóm và yêu cầu hoàn thành trong 6 phút. GV nhắc nhóm đọc kĩ từng mục trước khi ghép.
Học sinh
Nhóm nhận phiếu, đọc yêu cầu và phân công người ghi, người đọc, người kiểm tra.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV quan sát các nhóm; khi nhóm chọn phiếu hỏi cho chiều dài bàn, GV đặt câu hỏi: Bàn có thể đo trực tiếp không? Phỏng vấn có chính xác không?
Học sinh
HS thảo luận, ghép các mục tiêu với phương pháp và xác định giá trị 1 560 cm là bất thường.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 1 nhóm đọc kết quả ghép và 1 nhóm giải thích vì sao 1 560 cm cần kiểm tra lại. GV gọi nhóm khác nhận xét.
Học sinh
HS trả lời dự kiến: Đếm cây thì phải quan sát và đếm trực tiếp; chiều dài bàn đo bằng thước; món ăn yêu thích hỏi bằng phiếu. Giá trị 1 560 cm đổi ra 15,6 m là quá cao so với học sinh nên phải xác minh lại.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chốt: muốn có dữ liệu đáng tin, phải chọn đúng cách thu thập và kiểm tra dữ liệu (thiếu, trùng, không hợp lí, sai đơn vị) trước khi sử dụng. GV nêu ví dụ: khảo sát chiều cao mà có 1 650 cm thì phải xác minh, không tự coi đúng.
Học sinh
HS sửa lại phiếu nếu cần và ghi kết luận vào vở.

Hoạt động 3: Luyện tập · 10 phút

Kiểm tra mẫu khảo sát và số phiếu hợp lệ

a) Mục tiêu

Vận dụng được kiến thức để chọn đáp án, đánh giá tính đại diện của mẫu và tính số phiếu chưa hợp lệ.

b) Nội dung

Làm việc cá nhân 4 phút, sau đó đổi chéo phiếu với bạn cùng bàn để kiểm tra. Phiếu học tập số 2 gồm các bài tập 2, 3, 4 của SGK.
Câu hỏi GV đặt ra:

Muốn biết nhiệt độ ngoài trời, nên dùng dụng cụ nào?
Nhận định nào đúng, nhận định nào sai và vì sao?
Khảo sát 30 bạn, có 28 phiếu hợp lệ thì có bao nhiêu phiếu chưa hợp lệ?

c) Sản phẩm

Đáp án Phiếu học tập số 2:

Bài 2: Đáp án B (đo nhiệt độ bằng nhiệt kế là dụng cụ phù hợp).
Bài 3: a) Đ (cần kiểm tra dữ liệu bất thường); b) S (nhóm bóng đá có thể thiên lệch, không đủ để biết sở thích cả trường); c) Đ (câu hỏi rõ giúp dữ liệu đáng tin).
Bài 4: $30-28=2$ , vậy có 2 phiếu chưa hợp lệ.
Kết luận HS rút ra: chọn dụng cụ đo phù hợp; mẫu khảo sát phải phù hợp với câu hỏi; số phiếu chưa hợp lệ bằng tổng số phiếu trừ số phiếu hợp lệ.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV phát Phiếu học tập số 2, nêu thời gian 4 phút làm cá nhân và 2 phút đổi chéo kiểm tra với bạn cùng bàn.
Học sinh
HS nhận phiếu và làm bài cá nhân vào phiếu.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV nhắc HS dùng đúng kí hiệu Đ, S và ghi phép tính rõ ràng ở bài 4. GV đi kiểm tra vở của một số HS.
Học sinh
HS làm bài, đổi phiếu với bạn để đối chiếu và sửa những chỗ khác nhau.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 3 HS trình bày đáp án bài 3 và bài 4; yêu cầu HS giải thích vì sao nhóm bóng đá là mẫu thiên lệch.
Học sinh
HS trả lời dự kiến: Bài 2 chọn B vì nhiệt kế đo nhiệt độ; bài 3 là Đ, S, Đ; bài 4 có 30 − 28 = 2 phiếu chưa hợp lệ. Nhóm bóng đá không đại diện cho cả trường vì các bạn chỉ thích một môn.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV chiếu đáp án và chốt: chọn đúng dụng cụ đo, mẫu phải đại diện cho đối tượng cần biết và kiểm tra số phiếu hợp lệ. GV có thể mở học liệu số NeoEdu để HS tự kiểm tra thêm bài tập tương tác.
Học sinh
HS đối chiếu đáp án, sửa lỗi và ghi kết luận vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Thiết kế và rà soát phiếu khảo sát

a) Mục tiêu

Viết được câu hỏi khảo sát rõ ràng và đề xuất cách sửa khảo sát có mẫu thiên lệch, gắn với nhu cầu thực tế của trường lớp.

b) Nội dung

Làm việc theo cặp đôi, mỗi cặp hoàn thành hai nhiệm vụ:
Nhiệm vụ 1: Viết một câu hỏi khảo sát phương tiện đến trường, có hướng dẫn chỉ chọn một câu trả lời.
Nhiệm vụ 2: Giải thích vì sao khảo sát môn thể thao yêu thích của lớp vào buổi tập bóng đá có thể thiếu tin cậy và đề xuất cách sửa.
Câu hỏi GV đặt ra:

Câu hỏi của em đã nêu rõ thời điểm chưa?
Các lựa chọn có chồng lên nhau không? Đã có mục «khác» chưa?
Vì sao buổi tập bóng đá làm mẫu bị thiên lệch?

c) Sản phẩm

Nhiệm vụ 1 (gợi ý, 2 điểm): câu hỏi rõ thời điểm (1 điểm); lựa chọn không chồng và có mục khác (1 điểm). Ví dụ: «Hôm nay em đến trường chủ yếu bằng phương tiện nào? Chỉ chọn một: đi bộ; xe đạp; xe máy do người lớn chở; xe buýt; khác.»
Nhiệm vụ 2 (gợi ý, 2 điểm): nêu được thiên lệch chọn mẫu, vì buổi tập có nhiều người thích bóng đá và không đại diện cho cả lớp (1 điểm); đề xuất hỏi toàn lớp hoặc chọn mẫu phù hợp, phát phiếu cho mọi thành viên trong cùng một thời điểm (1 điểm).
Kết luận HS rút ra: câu hỏi khảo sát cần rõ đối tượng, thời gian và cách trả lời; mẫu khảo sát phải phù hợp với câu hỏi.

d) Tổ chức thực hiện

Hoạt động của giáo viên

Hoạt động của học sinh

Giáo viên
Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ
GV nêu hai nhiệm vụ và tiêu chí chấm, yêu cầu mỗi cặp viết câu hỏi vào giấy nháp trong 4 phút.
Học sinh
Các cặp đọc nhiệm vụ, thống nhất ý kiến và bắt tay viết.
Giáo viên
Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ
GV đi quanh lớp, gợi ý: Đã nêu rõ hôm nay hay tuần này chưa? Các lựa chọn có trùng nhau không? Nếu chỉ hỏi người chơi bóng đá thì kết quả nói lên điều gì?
Học sinh
HS viết câu hỏi, tự kiểm tra theo tiêu chí và sửa lại câu hỏi nếu chưa đạt.
Giáo viên
Bước 3: Báo cáo, thảo luận
GV mời 2 cặp đọc câu hỏi và nêu đề xuất sửa; cả lớp góp ý theo tiêu chí.
Học sinh
HS trình bày dự kiến: Câu hỏi có thời điểm «hôm nay» và mục «khác». Buổi tập bóng đá làm mẫu bị thiên lệch; sửa bằng cách hỏi toàn lớp và phát phiếu cùng lúc cho mọi bạn.
Giáo viên
Bước 4: Kết luận, nhận định
GV nhận xét và chốt: khi thiết kế khảo sát, cần nêu rõ đối tượng, thời gian, cách trả lời; chọn mẫu đại diện cho đối tượng cần biết. GV nhắc lại ghi nhớ: thu thập đúng cách, kiểm tra hợp lí và nhận diện dữ liệu số/không là số.
Học sinh
HS ghi ghi nhớ của bài vào vở và hoàn thiện câu hỏi khảo sát để dùng cho bài tập về nhà.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Dùng trong hoạt động «Chọn cách thu thập và kiểm tra dữ liệu».
Câu 1. Ghép mỗi mục tiêu với cách thu thập phù hợp:

Số cây sân trường
Chiều dài bàn
Món ăn yêu thích
Cách thu thập: Đo bằng thước; Quan sát và đếm; Phiếu hỏi.
Câu 2. Trong các giá trị chiều cao sau, giá trị nào cần kiểm tra lại với học sinh lớp 6?
A. 148 cm; B. 156 cm; C. 1 560 cm; D. 160 cm.
Câu 3. Nêu hai lí do vì sao dữ liệu cần được kiểm tra trước khi dùng.
Câu 4. Nếu khảo sát chiều cao học sinh mà có giá trị 1 650 cm, em sẽ làm gì?

Phiếu học tập số 2

Dùng trong hoạt động «Kiểm tra mẫu khảo sát và số phiếu hợp lệ».
Câu 1. Muốn biết nhiệt độ ngoài trời, nên dùng cách nào?
A. Phỏng đoán; B. Dùng nhiệt kế; C. Đếm xe; D. Hỏi sở thích.
Câu 2. Đánh dấu Đ (đúng) hoặc S (sai):
a) Cần kiểm tra dữ liệu bất thường trước khi sử dụng.
b) Chỉ hỏi nhóm bóng đá là đủ để biết sở thích cả trường.
c) Câu hỏi rõ ràng giúp dữ liệu đáng tin hơn.
Câu 3. Khảo sát 30 bạn, có 28 phiếu hợp lệ. Có bao nhiêu phiếu chưa hợp lệ? Trình bày phép tính.

Hướng dẫn về nhà

Hoàn thiện câu hỏi khảo sát phương tiện đến trường mà nhóm đã viết trong hoạt động vận dụng, đảm bảo có thời điểm rõ ràng, các lựa chọn không trùng nhau và có mục «khác».
Thực hiện khảo sát thực tế với ít nhất 10 người trong gia đình hoặc hàng xóm bằng câu hỏi đã hoàn thiện; ghi kết quả vào bảng đếm và cho biết có bao nhiêu phiếu hợp lệ.
Kiểm tra lại dữ liệu vừa thu thập: tìm các giá trị thiếu, trùng hoặc không hợp lí; ghi rõ cách xử lí.
Hoàn thành bài tập tương tác của bài 38 trên trang neoedu.vn/learn/6/math/bai-38-du-lieu-va-thu-thap-du-lieu để tự kiểm tra kiến thức.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.