Giáo án Ôn tập học kì I

Huy động hiểu biết về ba văn bản đã học, nhớ tên tác giả và nhân vật, xác định nhiệm vụ ôn tập.

HS chơi trò « Ghép thẻ » theo nhóm 4 người: ghép thẻ tên văn bản với tác giả, thẻ nhân vật và hình ảnh tương ứng. Sau đó trả lời hai câu hỏi nhanh: Văn bản nào có nhân vật xưng tôi tự kể trải nghiệm? Trong bài thơ « Mây và sóng », ai là người em bé kể chuyện cùng?

Bảng ghép đúng: « Bài học đường đời đầu tiên » – Tô Hoài – Dế Mèn, Dế Choắt, chị Cốc; « Mây và sóng » – Ra-bin-đra-nát Ta-go – em bé, mẹ, những người trên mây và trong sóng; « Cô Tô » – Nguyễn Tuân – đảo Cô Tô, người dân gánh nước. Đáp án câu hỏi nhanh: Dế Mèn (văn bản « Bài học đường đời đầu tiên »); mẹ. Nhiệm vụ ôn tập: so sánh ba văn bản theo ngôi kể hoặc điểm nhìn, chi tiết tiêu biểu và cảm xúc chủ đạo.

Phân tích được diễn biến, ngôi kể và tác dụng của chi tiết trong truyện; nêu được bài học về trách nhiệm và phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng.

HS làm việc nhóm 4 theo Phiếu học tập số 1, phần A, đọc lại ngữ liệu tóm lược (lưu ý đây là bản lược thuật do người biên soạn). Các câu hỏi: (1) Vì sao Dế Mèn trêu chị Cốc rồi trốn vào hang sâu? (2) Lời khuyên không trả thù của Dế Choắt tác động thế nào đến Dế Mèn? (3) Ngôi kể thứ nhất giúp người đọc thấy điều gì về quá trình Dế Mèn tự nhận lỗi? (4) Chi tiết Dế Mèn chôn bạn và suy nghĩ về lỗi của mình có tác dụng gì?

Kết quả thảo luận: Mèn muốn khoe gan nên trêu chị Cốc, nhưng để bạn chịu đòn; trốn vào hang cho thấy khoe khoang không đồng nghĩa với dám chịu hậu quả. Lời khuyên không trả thù làm Mèn xấu hổ, khiến nhân vật nhận ra lỗi của mình. Ngôi kể thứ nhất cho người đọc thấy trực tiếp quá trình tự nhận lỗi, không chỉ nghe lời răn từ bên ngoài. Chi tiết chôn bạn và suy nghĩ về lỗi làm rõ sự chuyển biến của nhân vật từ kiêu ngạo sang biết đối diện hậu quả. Bài học rút ra: mỗi người cần chịu trách nhiệm với hành động của mình. Lưu ý: nhận định kiểu « Mèn sẽ không bao giờ tự sửa mình » là suy luận riêng, chỉ được nêu khi có căn cứ cụ thể từ ngữ liệu.

Nêu được cấu trúc hai lần mời–đáp trong bài thơ và giải thích được tác dụng của phần em bé tự nghĩ ra trò chơi ở bên mẹ.

HS làm việc theo cặp đôi, vẽ sơ đồ hai lần mời–đáp theo Phiếu học tập số 1, phần B. Câu hỏi: (1) Lời mời của mây và của sóng khác nhau thế nào về hình ảnh và cảm nhận của em bé? (2) Vì sao em bé không đi theo lời mời? (3) Phần em bé tự nghĩ ra trò chơi cho thấy điều gì về tình mẫu tử? (4) Vì sao có thể nói tình mẫu tử hiện lên vừa ấm áp vừa giàu tưởng tượng?

Sơ đồ gồm hai lớp tương ứng: lời mời của mây – em bé thấy thế giới đẹp, hỏi cách đến – nhớ mẹ nên không đi; lời mời của sóng – cuộc chơi kì thú hấp dẫn – nhớ mẹ đang chờ nên không rời xa. Sau đó em bé nghĩ ra trò chơi ở bên mẹ, hai mẹ con hóa thành hình tượng của trời và biển ngay trong tình yêu gần gũi. Kết luận: em không chỉ chọn giữa đi hay ở mà sáng tạo một thế giới mới trong quan hệ với mẹ; tình mẫu tử vừa ấm áp vừa giàu tưởng tượng, không phải sự thu mình sợ cuộc sống. Dẫn chứng cần lấy từ lời thơ hoặc tóm lược: em bé nhớ mẹ đang chờ.

Nhận biết được chuyển động thời gian, sự thay đổi điểm nhìn và liên tưởng giàu tạo hình trong « Cô Tô »; giải thích được mối liên hệ giữa thiên nhiên và lao động của con người.

HS trả lời các câu hỏi trong Phiếu học tập số 1, phần C, dựa trên ngữ liệu tóm lược: (1) Cô Tô được dựng qua những yếu tố nghệ thuật nào? (2) Chi tiết nào cho thấy sức sống trở lại sau cơn bão? (3) Liên tưởng giàu tạo hình thể hiện điều gì về người quan sát? (4) Vì sao khi chuyển sang cảnh người dân lấy nước, vẻ đẹp đảo lại gắn với lao động?

Các yếu tố nghệ thuật: chuyển động thời gian từ sau bão đến bình minh, sự thay đổi điểm nhìn của người viết. Chi tiết cho thấy sức sống trở lại: sau bão, bình minh và mặt trời lên trên biển, cảnh giếng nước. Liên tưởng giàu tạo hình thể hiện sự say mê của người quan sát với vẻ đẹp của trời, cây và biển. Mối liên hệ: người dân gánh nước, chuẩn bị cho các chuyến đi biển, nên vẻ đẹp phong cảnh gắn với sinh hoạt lao động; thiên nhiên và con người cùng làm nên ý nghĩa nơi chốn.

Vận dụng kiến thức đã ôn để trả lời đúng các câu hỏi trắc nghiệm và câu hỏi ngắn dựa trên ngữ liệu.

HS làm các bài tập đã cho: Bài 2 (Ai kể lại trải nghiệm?), Bài 3 (Mèn làm gì sau khi trêu Cốc?), Bài 4 (Ai chịu thương tích nặng?), Bài 6 (Em bé kể chuyện với ai?), Bài 7 (Những lời mời đến từ đâu?), Bài 8 (Vì sao em không đi theo lời mời?), Bài 10 (Người viết quan sát đảo sau hiện tượng gì?). Các bài 1, 5, 9 là ngữ liệu tóm lược để HS đọc trước khi làm. Nếu có thiết bị, HS làm thêm bài tập tương tác trên trang NeoEdu.

Đáp án: Bài 2 – A (Dế Mèn); Bài 3 – B (Trốn vào hang sâu); Bài 4 – Dế Choắt (bị chị Cốc đánh thương nặng); Bài 6 – C (Mẹ); Bài 7 – A (Mây và sóng); Bài 8 – nhớ mẹ đang chờ, em không muốn rời xa; Bài 10 – B (Cơn bão). Với câu 4 và câu 8, chấp nhận cách diễn đạt tương đương nếu đúng ngữ liệu và có căn cứ.

Vận dụng phương pháp đọc mở rộng để tìm và nhận xét một văn bản cùng kiểu; trình bày nhận xét có dẫn chứng.

Mỗi HS nêu tên văn bản đã đọc (hoặc chuẩn bị đọc) cùng kiểu với truyện, thơ hoặc kí đã học; trình bày hai bằng chứng và một nhận xét riêng theo Phiếu học tập số 2. GV mời 2–3 HS chia sẻ trong lớp và nêu ngắn gọn vì sao chi tiết mình chọn quan trọng.

Phiếu đọc mở rộng gồm: tên văn bản, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng (trích dẫn hoặc mô tả chi tiết cụ thể), một nhận xét riêng có căn cứ. Ví dụ sản phẩm: một HS chọn chi tiết trong văn bản đọc thêm có ngôi kể thứ nhất, nhận xét tác dụng bộc lộ tình cảm nhân vật.