Giáo án Tri thức ngữ văn

Kích hoạt trải nghiệm đọc và nghe kể các câu chuyện về người anh hùng; dẫn dắt HS nhận ra cộng đồng thường gắn một người, một việc với lịch sử và tưởng tượng.

HS nhớ lại một câu chuyện về người anh hùng hoặc một địa danh, di tích có câu chuyện kể đi kèm mà em đã nghe ở quê hương hoặc trong sách. GV đặt câu hỏi: (1) Câu chuyện kể về ai, việc gì? (2) Người kể có tin đó là thật không, vì sao? (3) Chi tiết nào làm câu chuyện đặc biệt, khó tin? (4) Người dân muốn gửi gắm điều gì qua câu chuyện?

Mỗi HS nêu được ít nhất 1 câu chuyện, chỉ ra được nhân vật, sự kiện và một chi tiết khác thường. Dự kiến câu trả lời: “Câu chuyện về người lính canh thành, dân kể rằng ông hóa thành đá để bảo vệ làng; chi tiết hóa đá là điều không có thật, dân muốn ca ngợi lòng dũng cảm và biết ơn người đã hi sinh.” GV chốt: câu chuyện gắn với lịch sử trong cách nhìn cộng đồng và có chi tiết tưởng tượng là đặc điểm bước đầu của truyền thuyết.

HS nêu được định nghĩa của truyền thuyết, yếu tố kì ảo và dấu tích; giải thích được vai trò của chi tiết kì ảo và dấu tích trong câu chuyện.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật mảnh ghép: mỗi HS đọc một nội dung. Nội dung A: Truyền thuyết là gì và đặc điểm (lịch sử, cộng đồng, đời sống, tưởng tượng, nhân vật lí tưởng). Nội dung B: Yếu tố kì ảo là gì, vì sao chi tiết kì ảo không phải chứng cứ khoa học. Nội dung C: Dấu tích là gì, ví dụ về địa danh, phong tục, di tích. Sau đó HS điền Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao cộng đồng lại kể chuyện có chi tiết kì ảo? Dấu tích có chứng minh được mọi tình tiết trong truyện là thật không?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh với nội dung dự kiến: Truyền thuyết là truyện dân gian về nhân vật, sự kiện gắn với lịch sử trong cách nhìn cộng đồng. Yếu tố kì ảo là chi tiết vượt khả năng đời thường, dùng để tạo nghĩa nghệ thuật, thể hiện sự tôn vinh và ước mong. Dấu tích là địa danh, phong tục hoặc di tích gắn với câu chuyện. Kết luận HS rút ra: sự tồn tại của lễ hội hay địa danh không chứng minh được mọi tình tiết trong truyện đều có thật.

HS vận dụng cách đọc theo chuỗi xuất hiện, thử thách, lập công, dấu tích; phân biệt được thông tin của văn bản với suy luận riêng; hiểu nhận xét cần bằng chứng và tác dụng.

HS đọc mẫu kể gốc: “Người dân một làng truyền rằng khi nước dâng, một người giữ đê đã hóa thành hàng cây để chắn sóng. Hằng năm, họ quét dọn bờ đê và nhắc nhau chăm cây. Đây là mẫu hư cấu để học đặc điểm, không tự nhận là truyền thuyết có thật.” Nhiệm vụ theo Phiếu học tập số 2: (1) Xác định chuỗi xuất hiện – thử thách – lập công – dấu tích trong mẫu. (2) Chỉ ra chi tiết kì ảo và chi tiết thực tế. (3) Phân biệt điều văn bản nói với suy luận của em. Câu hỏi GV đặt ra: Cộng đồng ca ngợi điều gì qua mẫu kể? Vì sao việc chăm đê không thể thay thế kiến thức phòng chống lũ?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh với nội dung dự kiến: Chuỗi xuất hiện là người giữ đê; thử thách là nước dâng; lập công là hóa thành hàng cây chắn sóng; dấu tích là việc quét dọn bờ đê, nhắc nhau chăm cây. Chi tiết kì ảo là hóa thành cây, ca ngợi sự hi sinh và giữ làng. Chi tiết thực tế là việc quét dọn, chăm đê, được mẫu chuyện gợi ra. Điều văn bản nói: người dân truyền kể và có tục chăm đê. Suy luận riêng phải được giải thích bằng bằng chứng. Kết luận: câu chuyện không thay thế kiến thức phòng chống lũ.

HS vận dụng kiến thức đã học để trả lời các bài tập trắc nghiệm, nối thuật ngữ, đánh giá cách đọc và sắp xếp quy trình đọc.

HS thực hiện các bài tập sau theo cặp đôi (bài 2, 3, 5) và nhóm 4 (bài 4, 6, 7). Đề bài:
Bài 2: Chọn nhận định đúng về truyền thuyết. A. Yếu tố lịch sử và tưởng tượng cùng tạo ý nghĩa cộng đồng. B. Mọi chi tiết kì ảo là bằng chứng lịch sử trực tiếp. C. Truyền thuyết không gắn với cộng đồng.
Bài 3: Trong mẫu kể, chi tiết kì ảo là gì? A. Người dân kể. B. Người hóa thành cây. C. Dọn bờ đê. D. Nước dâng.
Bài 4: Nối thuật ngữ với nghĩa: Truyền thuyết; Yếu tố kì ảo; Dấu tích.
Bài 5: Đánh giá cách đọc: a) Cần dùng chi tiết để giải thích nhận xét. b) Có thể đồng nhất người nói trong tác phẩm với tác giả trong mọi trường hợp. c) Nên phân biệt điều văn bản nói và suy luận riêng.
Bài 6: Sắp xếp một quy trình đọc có căn cứ theo đúng thứ tự.
Bài 7: Thuật ngữ nào được định nghĩa là “Truyện dân gian về nhân vật, sự kiện gắn với lịch sử trong cách nhìn cộng đồng”?

Đáp án dự kiến:
Bài 2: A (Đối chiếu dấu hiệu của kiểu văn bản, không chỉ dựa vào nhan đề).
Bài 3: B (Hóa cây vượt đời thường).
Bài 4: Truyền thuyết – truyện dân gian về nhân vật, sự kiện gắn với lịch sử trong cách nhìn cộng đồng; Yếu tố kì ảo – chi tiết vượt khả năng đời thường dùng để tạo nghĩa nghệ thuật; Dấu tích – địa danh, phong tục hoặc di tích gắn với câu chuyện.
Bài 5: a) Đúng; b) Sai (người kể là hình tượng nghệ thuật, không đồng nhất với tác giả); c) Đúng.
Bài 6: Xác định kiểu văn bản và tình huống → Tìm chi tiết hoặc ý chính → Giải thích quan hệ và tác dụng → Đối chiếu, điều chỉnh nhận xét.
Bài 7: Truyền thuyết.
Sản phẩm của HS là bảng đáp án có ghi chú lí do ngắn gọn, kiểm tra được bằng trang bài tập tương tác NeoEdu.

HS vận dụng đặc điểm truyền thuyết để viết 3–5 câu theo tình huống riêng, chỉ ra được một đặc điểm và giải thích có căn cứ.

Mỗi HS viết 3–5 câu hoặc một mẫu ngắn kể về một người có phẩm chất đáng quý trong cộng đồng (tình huống tự chọn, không chép lại mẫu gốc). Sau đó HS chỉ ra một đặc điểm truyền thuyết trong bài viết (lịch sử, tưởng tượng, nhân vật lí tưởng, chi tiết kì ảo hoặc dấu tích) và giải thích lí do. Câu hỏi GV đặt ra: Chi tiết nào trong mẫu của em thể hiện sự tôn vinh? Em đã dùng căn cứ gì để nói đó là chi tiết kì ảo?

Mỗi HS có một mẫu ngắn 3–5 câu, kèm một câu giải thích: ví dụ “Chi tiết người lính hóa thành đá để bảo vệ làng là kì ảo, thể hiện lòng biết ơn và ước mong làng được bình yên; đó là dấu hiệu của truyền thuyết.” Sản phẩm được đánh giá theo 2 điểm: mẫu phù hợp kiểu văn bản (1 điểm); tự giải thích có căn cứ (1 điểm).