Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về cách đoán cấu trúc văn bản từ nhan đề, đề mục; xác định vấn đề cần tìm hiểu trong tiết học.

GV trình chiếu mẫu gốc “Góc vườn lớp em”, che phần thân, chỉ hiển thị nhan đề và ba đề mục được đánh số: “1. Quan sát”, “2. Giới hạn”, “3. Việc tiếp”. HS đọc thầm và trả lời câu hỏi: (1) Đoạn văn này kể một câu chuyện hay trình bày thông tin? Vì sao em đoán như vậy? (2) Ba đề mục gợi cho em biết người viết định làm gì? (3) Nếu em đọc tiếp, em muốn kiểm tra điều gì trong phần nội dung?

Câu trả lời dự kiến: Đoạn văn trình bày thông tin, không có nhân vật và diễn biến câu chuyện; ba đề mục chia thành việc đã làm (quan sát), phạm vi (giới hạn) và bước tiếp theo. Khi đọc tiếp, HS sẽ kiểm tra xem nội dung có đúng với đề mục hay không, ví dụ đề mục “Quan sát” có nêu thời gian và loại bướm hay không. Từ đó GV dẫn vào bài: văn bản thông tin và cách đọc có căn cứ.

Nêu được đặc điểm của văn bản thông tin; giải thích được vai trò của nhan đề, đề mục, thông tin chính và nhận diện được ba kiểu quan hệ giữa các phần.

GV chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm 4–6 HS, phát khăn trải bàn có bốn ô: (1) Nhan đề, (2) Đề mục, (3) Thông tin chính, (4) Quan hệ giữa các phần. Nhóm đọc phần Đặc điểm của văn bản thông tin trong SGK và Phiếu học tập số 1, rồi thảo luận: (a) Mỗi khái niệm có vai trò gì trong việc tổ chức nội dung? (b) Lấy mẫu gốc “Góc vườn lớp em” làm ví dụ, chỉ ra đâu là nhan đề, đâu là đề mục và đâu là thông tin chính. (c) Ba kiểu quan hệ: theo thời gian, nguyên nhân–kết quả, phân loại; hãy tìm ví dụ mỗi kiểu bằng cách nêu một tình huống ngắn.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành và khăn trải bàn có nội dung như sau: (1) Nhan đề: tên gợi đối tượng hoặc vấn đề được trình bày; trong mẫu là “Góc vườn lớp em”. (2) Đề mục: tên phần giúp tổ chức các nhóm thông tin; trong mẫu có ba đề mục “Quan sát”, “Giới hạn”, “Việc tiếp”. (3) Thông tin chính: nội dung quan trọng cần rút ra; trong mẫu là ghi nhận hai loại bướm trong ba ngày ở góc vườn. (4) Quan hệ giữa các phần: theo thời gian (sự việc diễn ra trước sau), nguyên nhân–kết quả (việc này dẫn đến việc kia), phân loại (chia thông tin theo nhóm). Kết luận: văn bản thông tin giúp người đọc biết hoặc hiểu đối tượng, quá trình, sự kiện.

Giải thích được cách đọc có căn cứ; phân biệt được dữ kiện, ước tính, giả thuyết và ý kiến; nhận biết vai trò của nguồn, thời điểm và đơn vị khi đọc số liệu.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2, phân tích mẫu gốc theo bốn bước: (1) Đọc tên và đề mục để đoán cấu trúc. (2) Kiểm lại bằng nội dung từng đề mục. (3) Xác định mỗi câu thuộc loại nào: dữ kiện, ước tính, giả thuyết hay ý kiến. (4) Nêu điều không thể kết luận từ mẫu nhỏ. Câu hỏi GV đặt ra: “Trong mẫu, con số nào là dữ kiện đã quan sát được? Câu nào là suy đoán của người viết?” và “Vì sao không thể kết luận cả khu vực chỉ có hai loại bướm?”

Phiếu học tập số 2 có nội dung: (1) Đoán cấu trúc: có ba đề mục đánh số, tương ứng ba việc: đã quan sát, giới hạn phạm vi, bước tiếp. (2) Kiểm lại: đề mục “Quan sát” nêu thời gian ba ngày và hai loại bướm; đề mục “Giới hạn” cho biết chỉ ghi nhận ở góc vườn, không đếm cả trường. (3) Phân loại: “trong ba ngày, nhóm ghi hai loại bướm” là dữ kiện đã quan sát; chưa có ước tính, giả thuyết hay ý kiến trong mẫu. Nếu viết “chắc cả trường có hai loại bướm” là suy luận chưa đủ căn cứ. (4) Kết luận: hai loại bướm là dữ liệu của mẫu nhỏ; không đủ để kết luận cả khu vực chỉ có hai loại. Đọc có căn cứ: đối chiếu đề mục với nội dung, nêu rõ nguồn, thời điểm và phạm vi.

Vận dụng được kiến thức về nhan đề, đề mục, thông tin chính, cách đọc có căn cứ để làm bài tập trắc nghiệm, nối, sắp xếp và phân tích ngữ liệu gốc.

HS làm bài tập cá nhân trong 6 phút, sau đó đổi vở đối chiếu với bạn cùng bàn trong 3 phút, GV chữa nhanh 3 phút. Bài tập gồm: (1) Mẫu gốc “Góc vườn lớp em”; (2) Chọn nhận định đúng về văn bản thông tin: A. Thông tin cần có cấu trúc và được hiểu trong nguồn, phạm vi, thời điểm; B. Mọi con số đều đúng với mọi nơi, mọi năm; C. Hình minh họa không cần liên quan nội dung. (3) Thông tin nào nêu giới hạn của dữ liệu: A. Nhóm cầm sổ; B. Chỉ quan sát góc vườn; C. Có khóm hoa; D. Tên văn bản. (4) Nối thuật ngữ với nghĩa: nhan đề, đề mục, thông tin chính. (5) Đánh giá cách đọc: a) Cần dùng chi tiết để giải thích nhận xét; b) Có thể đồng nhất người nói trong tác phẩm với tác giả trong mọi trường hợp; c) Nên phân biệt điều văn bản nói và suy luận riêng. (6) Sắp xếp quy trình đọc có căn cứ. (7) Thuật ngữ nào được định nghĩa là “Tên gợi đối tượng hoặc vấn đề được trình bày”? (8) Đọc mẫu gốc và phân tích một dấu hiệu của văn bản thông tin: nêu dấu hiệu và dùng chi tiết để giải thích.

Đáp án: (2) A. (3) B: chỉ quan sát góc vườn, cho biết chưa thể khái quát cả trường. (4) Nhan đề – tên gợi đối tượng hoặc vấn đề được trình bày; Đề mục – tên phần giúp tổ chức các nhóm thông tin; Thông tin chính – nội dung quan trọng cần rút ra từ văn bản. (5) a) Đúng; b) Sai, vì người nói trong tác phẩm là hình tượng nghệ thuật, còn nhận xét về văn bản thông tin cần bằng chứng; c) Đúng. (6) Xác định kiểu văn bản và tình huống → Tìm chi tiết hoặc ý chính → Giải thích quan hệ và tác dụng → Đối chiếu, điều chỉnh nhận xét. (7) Nhan đề. (8) Gợi ý: nêu đúng dấu hiệu, ví dụ “các đề mục chia việc đã biết, giới hạn và bước tiếp” và dùng chi tiết “ghi nhận chỉ ở góc vườn, không đếm cả trường” để giải thích tác dụng; nêu thêm rằng hai loại bướm chỉ là dữ liệu của mẫu nhỏ, chưa đủ kết luận cả khu vực.

Vận dụng được đặc điểm và cách đọc văn bản thông tin để viết mẫu ngắn có nhan đề, ba đề mục và giải thích một đặc điểm bằng căn cứ.

HS viết 3–5 câu hoặc một mẫu ngắn theo kiểu văn bản vừa học, với tình huống riêng (ví dụ: quan sát cây trong sân trường trong hai tuần, khảo sát số bạn mang bình nước đến lớp), có nhan đề và ba đề mục: việc đã làm, giới hạn, bước tiếp. Sau đó HS chỉ ra một đặc điểm của mẫu và giải thích bằng căn cứ. Câu hỏi GV đặt ra: “Mẫu của em có dữ kiện nào và điều gì chỉ là suy đoán?”

Mẫu ngắn gồm nhan đề gợi đối tượng, ba đề mục đánh số và nội dung có số liệu kèm thời gian, phạm vi. Ví dụ dự kiến: “Cây bàng trong sân trường. 1. Quan sát: trong hai tuần, nhóm ghi số lá rụng mỗi buổi sáng. 2. Giới hạn: chỉ quan sát một cây ở sân trước. 3. Việc tiếp: đếm thêm vào tuần sau.” Đặc điểm được giải thích: đề mục chia việc đã biết, phạm vi và bước tiếp theo, còn số liệu chưa đủ để kết luận cả sân trường.