Giáo án Trái Đất - cái nôi của sự sống

Huy động hiểu biết và trải nghiệm của HS về hình ảnh “cái nôi”; xác định vấn đề cần giải quyết khi đọc văn bản.

GV chiếu một hình ảnh về Trái Đất và đặt câu hỏi: “Em hình dung chiếc nôi gợi điều gì? Nếu gọi Trái Đất là cái nôi của sự sống, theo em, điều gì giúp Trái Đất nuôi dưỡng được sự sống?” HS ghi ý kiến cá nhân, sau đó chia sẻ theo cặp đôi.

• HS nêu được ít nhất hai ý: chiếc nôi gợi sự che chở, nuôi dưỡng; sự sống cần một môi trường có điều kiện thích hợp.
• Vấn đề cần giải quyết: Văn bản cho biết Trái Đất có những điều kiện nào cho sự sống, và con người cần làm gì để giữ ngôi nhà chung.

Nêu được đặc điểm của Trái Đất như môi trường có các điều kiện cho sự sống, nhận ra vai trò nổi bật của nước và phân biệt thông tin với suy luận.

HS đọc phần đầu của văn bản (phần nói về đặc điểm hành tinh và điều kiện sự sống) trong SGK, sau đó hoạt động nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, phần A.
Câu hỏi:

• Văn bản giới thiệu Trái Đất là môi trường như thế nào?
• Điều kiện nổi bật cho sự sống được văn bản nhắc đến là gì?
• Em suy luận thêm được điều gì từ thông tin ấy? Suy luận đó dựa vào chi tiết nào trong văn bản?

• Trái Đất được giới thiệu là môi trường có các điều kiện cho sự sống.
• Nước là điều kiện nổi bật được nhắc đến; văn bản cũng nhắc đến những quan hệ trong thế giới tự nhiên.
• Thông tin của văn bản: Trái Đất có điều kiện cho sự sống; nước là điều kiện nổi bật.
• Suy luận riêng (có dẫn chứng): Nếu sự sống cần điều kiện thì môi trường thay đổi có thể ảnh hưởng đến sự sống; suy luận này dựa vào ý “các điều kiện cho sự sống” trong văn bản.
• Lưu ý: Đây là bản lược thuật do người biên soạn viết, cần đối chiếu với toàn văn trong SGK khi trích dẫn.

Giải thích được vì sao ngôi nhà chung không chỉ dành cho con người và vì sao hoạt động của người có thể đe dọa các hệ thống sống; nhận ra con người không đứng ngoài mạng sống.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần B. Câu hỏi:

• Sự đa dạng sinh vật cho thấy điều gì về ngôi nhà chung?
• Hoạt động nào của con người được văn bản nhắc đến là đe dọa các hệ thống sống? Vì sao?
• Theo em, vì sao nói con người không đứng ngoài mạng sống?

• Đa dạng sinh vật cho thấy ngôi nhà chung không chỉ dành cho con người mà còn cho nhiều loài khác.
• Hoạt động gây ô nhiễm và phá hủy nơi sống của sinh vật làm các hệ thống tự nhiên bị đe dọa.
• Con người phụ thuộc vào môi trường chung, cùng chia sẻ ngôi nhà với các loài khác; bảo vệ môi trường không chỉ vì cảnh đẹp mà vì điều kiện sống chung.

Nhận ra tác dụng của hình ảnh “cái nôi” và cấu trúc có hướng của văn bản; biết cách nhận xét đi từ nhận xét đến chi tiết rồi giải thích tác dụng.

HS hoạt động cá nhân rồi chia sẻ nhanh với bạn cùng bàn, dùng Phiếu học tập số 1, phần C. Câu hỏi:

• Hình ảnh “cái nôi” chủ yếu gợi điều gì?
• Văn bản triển khai theo trình tự nào, từ đâu đến đâu?
• Nhận xét của em về cách văn bản kết hợp dữ kiện khoa học với hình ảnh giàu sức gợi là gì?

• Hình ảnh “cái nôi” gợi sự nuôi dưỡng và sự mong manh, cần được gìn giữ; đây không phải thuật ngữ đo đạc.
• Trình tự triển khai: từ đặc điểm hành tinh, nước và sự sống, đến con người, rồi trách nhiệm bảo vệ.
• Nhận xét mẫu: Hình ảnh cái nôi giúp dữ kiện khoa học trở nên gần gũi và khiến người đọc thấy trách nhiệm giữ gìn môi trường chung.

Củng cố thông tin trọng tâm của văn bản; luyện đọc hiểu, phân biệt thông tin và suy luận qua bài tập trắc nghiệm và nối.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo nhóm. Các câu 1, 2, 4 trắc nghiệm giơ thẻ đáp án; câu 3 trả lời ngắn; câu 5 đúng – sai; câu 6 nối cặp. GV có thể cho HS đối chiếu thêm trên học liệu số NeoEdu để tự kiểm tra.

Đề và đáp án:

• Câu 1: Đối tượng chính là gì? A. Chỉ các tập tục của một cộng đồng; B. Trái Đất và điều kiện sự sống; C. Chỉ một hành trình du lịch. Đáp án: B.
• Câu 2: Điều kiện sống nổi bật được nhắc đến là gì? A. Một vật liệu mới do con người tạo ra; B. Một công cụ đo hành tinh; C. Nước. Đáp án: C.
• Câu 3: Hoạt động nào đe dọa nơi sống? Trả lời ngắn. Đáp án: Ô nhiễm và phá hủy môi trường (chấp nhận cách diễn đạt tương đương, dựa vào văn bản).
• Câu 4: Hình ảnh “cái nôi” chủ yếu gợi gì? A. Nuôi dưỡng và cần được gìn giữ; B. Một chiếc giường khổng lồ có thật; C. Quyền sở hữu riêng. Đáp án: A.
• Câu 5: a) Thông tin về sự sống gắn với trách nhiệm giữ môi trường sống: Đ. b) Mọi ước tính trong một nguồn cũ tự động là số liệu mới nhất: S (cần ghi rõ nguồn và thời điểm).
• Câu 6: Nối – Nước: điều kiện quan trọng cho sự sống; Đa dạng sinh vật: ngôi nhà chung của nhiều loài; Cái nôi: hình ảnh gợi nuôi dưỡng.

Viết được nhận xét ngắn có dẫn chứng về một nét đáng chú ý của văn bản; sửa được một thông điệp chưa chính xác về số liệu.

Bài tập 8: Phân tích một nét đáng chú ý của văn bản Trái Đất - cái nôi của sự sống, dùng ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng.
Bài tập 9: Một áp phích nói “số loài trong sách này là con số chính xác mãi mãi”. Em sửa thông điệp như thế nào?
HS viết cá nhân khoảng 5 đến 7 câu, sau đó đổi bài với bạn để góp ý.

Gợi ý bài 8: Văn bản nối hiểu biết khoa học với trách nhiệm qua cấu trúc có hướng: đặc điểm hành tinh và vai trò của nước cho thấy sự sống cần điều kiện; phần về con người đặt câu hỏi về tác động của mình. Hình ảnh cái nôi khiến người đọc nhận ra sự phụ thuộc và tính cần được bảo vệ của môi trường chung.
Gợi ý bài 9: Có thể sửa thành: “Theo nguồn ... (ghi tên nguồn) và thời điểm ..., số loài được ước tính là ... Nếu cần dữ liệu hiện nay, hãy tra nguồn khoa học cập nhật.” Lí do: ước tính có thể thay đổi khi phương pháp và hiểu biết thay đổi, nên cần ghi rõ nguồn và thời điểm.
Tiêu chí chấm (tham khảo): nhận xét đúng trọng tâm; chi tiết chính xác; giải thích được nội dung hoặc hình thức; diễn đạt rõ ràng, tôn trọng.

Vận dụng hiểu biết từ văn bản để đề xuất hành động bảo vệ môi trường sống phù hợp với lứa tuổi và điều kiện của bản thân, gia đình hoặc lớp học.

Nhóm 4 HS làm một áp phích nhỏ hoặc đoạn thông điệp với tiêu đề “Ngôi nhà chung cần được gìn giữ”. Áp phích gồm: một thông điệp; hai việc làm cụ thể để bảo vệ môi trường; một chi tiết từ văn bản làm căn cứ. Nếu không đủ thời gian, nhóm hoàn thành ở nhà và trình bày ở tiết học sau.

Sản phẩm mẫu: “Ngôi nhà chung cần được gìn giữ.” Việc làm: không xả rác bừa bãi, phân loại rác ở nhà trường. Căn cứ: văn bản cho biết hoạt động gây ô nhiễm và phá hủy nơi sống làm các hệ thống bị đe dọa, nên mỗi người cần góp phần bảo vệ.