Giáo án Thực hành đọc: Sinh vật trên Trái Đất được hình thành như thế nào?

HS huy động hiểu biết nền về nguồn gốc sự sống và hình thành câu hỏi đọc hiểu; xác định nhiệm vụ của tiết học là đọc hiểu văn bản thông tin khoa học.

GV đưa câu hỏi mở: “Theo em, sự sống trên Trái Đất bắt đầu từ đâu và cần những điều kiện nào?” HS trả lời nhanh, sau đó nêu một câu hỏi mình muốn tìm đáp án khi đọc văn bản. GV ghi các câu hỏi lên bảng và nêu nhiệm vụ: đọc, phân biệt thông tin với suy luận và nhận xét văn bản bằng dẫn chứng.

Danh sách 3–4 câu hỏi của HS trên bảng (ví dụ: Sự sống bắt đầu từ đâu? Cần những điều kiện nào? Có chắc chắn không?). Kết luận đầu giờ: Văn bản thông tin khoa học trình bày câu hỏi và giả thuyết; cần đọc để biết điều nào đã có căn cứ, điều nào còn cần kiểm chứng.

HS nêu được nội dung chính của văn bản; giải thích được giả thuyết khoa học là cách giải thích còn cần kiểm chứng; phân biệt được thông tin văn bản nêu với suy luận riêng.

HS đọc bản tóm lược văn bản theo nhóm đôi, sau đó thực hiện Phiếu học tập số 1: (1) Văn bản đặt câu hỏi về điều gì? (2) Những yếu tố nào được xem xét trong các giả thuyết? (3) Từ “giả thuyết” nghĩa là gì và vì sao phải tóm tắt đúng như giả thuyết? (4) Hãy tìm trong văn bản một câu thể hiện thông tin và một câu mà em có thể coi là suy luận của mình.

Kết quả Phiếu học tập số 1 gồm:

• Câu hỏi đầu tiên của văn bản: nguồn gốc sự sống trong quá trình rất dài của Trái Đất.
• Yếu tố được xem xét: điều kiện vật lí, hóa học, nước và các dạng sống nhỏ.
• Giả thuyết là cách giải thích còn cần kiểm chứng, chưa phải kết luận đã được chứng minh; vì vậy khi tóm tắt không được viết thành “đã chứng minh tất cả”.
• Thông tin: “Một số phát hiện ở môi trường khắc nghiệt gợi thêm khả năng nghiên cứu.” Suy luận của HS phải có lí do và dẫn chứng riêng, không chép từ văn bản.
  Kết luận: Văn bản trình bày điều đã nghiên cứu và điều còn mở; người đọc cần phân biệt hai loại đó.

HS giải thích được vì sao cần dùng đúng thuật ngữ và đối chiếu quá trình dài với nguy cơ phá hủy nhanh; hiểu được giá trị cách trình bày của văn bản thông tin khoa học.

HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép ba nhóm: nhóm 1 tìm hiểu thuật ngữ khoa học và vì sao không được thay bằng từ “cho dễ” nếu làm mất nghĩa; nhóm 2 tìm hiểu tỉ lệ thời gian (quá trình hình thành rất dài và tổn hại có thể diễn ra nhanh); nhóm 3 phân tích cách trình bày: đi từ câu hỏi, đến giả thuyết, rồi đến lời nhắc về thận trọng. Mỗi nhóm trả lời câu hỏi: “Chi tiết nào trong văn bản cho em thấy điều đó, và tác dụng là gì?”

Mỗi nhóm hoàn thành một phiếu nhỏ gồm chi tiết dẫn chứng và tác dụng:

• Nhóm 1: Thuật ngữ như “điều kiện vật lí, hóa học” cần giữ đúng nghĩa; có thể thêm lời giải thích bên cạnh để người đọc hiểu, không đổi thành từ mơ hồ.
• Nhóm 2: “Quá trình rất dài” đối lập với “có thể bị tổn hại nhanh”; tác dụng là gợi trách nhiệm bảo vệ sự sống mà không cần khẳng định mọi nghiên cứu đã kết thúc.
• Nhóm 3: Văn bản đặt câu hỏi trước, nêu giả thuyết sau, cuối cùng nhắc thận trọng; tác dụng là giúp người đọc hiểu sự sống mong manh và quý giá.
  Kết luận: Giá trị bài đọc nằm ở cách khoa học nêu câu hỏi và phân biệt mức độ chắc chắn.

HS vận dụng kiến thức đọc hiểu để chọn đáp án đúng, xác định mệnh đề đúng sai và nối chi tiết với cách hiểu phù hợp.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm: Câu 1: Văn bản đặt câu hỏi về gì? A. Chỉ nguồn gốc một loài cây cụ thể; B. Chỉ sự thay đổi của một phong tục; C. Nguồn gốc sự sống.
Câu 2: Yếu tố quan trọng được nhắc là gì? A. Nước và điều kiện vật lí, hóa học; B. Chỉ điều kiện ánh sáng trong nhà; C. Chỉ màu đất ở một nơi.
Câu 3: Vì sao cần trân trọng sự sống? A. Tự nhiên chắc chắn tự sửa mọi tổn hại ngay; B. Hình thành lâu nhưng có thể tổn hại nhanh; C. Có thể thay thế dễ dàng mọi hệ sinh thái.
Câu 4: Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Giả thuyết là cách giải thích còn cần kiểm chứng. b) Nêu một giả thuyết nghĩa là mọi bước nguồn gốc sự sống đã được kết luận xong.
Câu 5: Nối chi tiết/khái niệm với cách hiểu phù hợp: Giả thuyết; Thuật ngữ; Thời gian dài và nguy cơ nhanh.

Đáp án:

• Câu 1: C (Nguồn gốc sự sống).
• Câu 2: A (Nước và điều kiện vật lí, hóa học).
• Câu 3: B (Hình thành lâu nhưng có thể tổn hại nhanh).
• Câu 4: a) Đ; b) S (Nêu một giả thuyết không có nghĩa là mọi bước đã được kết luận).
• Câu 5: Giả thuyết – khả năng giải thích cần kiểm chứng; Thuật ngữ – cách gọi đúng khái niệm khoa học; Thời gian dài và nguy cơ nhanh – gợi trách nhiệm bảo vệ sự sống.
  HS kiểm tra nhanh bằng bài tương tác trên NeoEdu nếu thời gian cho phép.

HS viết được đoạn nhận xét ngắn có dẫn chứng và giải thích tác dụng; biết sửa bản tóm tắt nói quá để giữ đúng mức độ chắc chắn của văn bản.

Bài 1: Phân tích một nét đáng chú ý của văn bản “Sinh vật trên Trái Đất được hình thành như thế nào?”. Dùng ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng.
Bài 2: Sửa bản tóm tắt sau cho đúng với văn bản: “Các nhà khoa học biết chính xác mọi bước sự sống bắt đầu, chúng ta có thể tạo lại thiên nhiên dễ dàng.” HS viết ý kiến, nêu lí do và dẫn chứng, diễn đạt tôn trọng và rõ nghĩa.

Gợi ý đáp án:

• Bài 1: Nét đáng chú ý là cách văn bản phân biệt mức độ chắc chắn. Dẫn chứng: “Những giả thuyết về điều kiện cho sự sống phải được tóm tắt đúng như giả thuyết.” Tác dụng: giúp người đọc hiểu rằng các câu hỏi về nguồn gốc sự sống vẫn đang mở, từ đó có thái độ thận trọng.
• Bài 2: Ý kiến phù hợp: bản tóm tắt đã nói quá. Lí do: văn bản chỉ giới thiệu một số giả thuyết và điều kiện được nghiên cứu, vẫn còn câu hỏi cần kiểm chứng. Không có căn cứ để nói có thể tạo lại thiên nhiên dễ dàng. Cách sửa gợi ý: “Văn bản giới thiệu một số giả thuyết về nguồn gốc sự sống; nhiều câu hỏi vẫn cần kiểm chứng.”
  Tiêu chí chấm: nhận xét đúng trọng tâm (0,5); chi tiết chính xác (0,5); giải thích nội dung/hình thức (0,75); diễn đạt (0,25) đối với bài 1. Bài 2: ý kiến phù hợp (0,5); lí do/dẫn chứng (1); diễn đạt (0,5). Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và bằng chứng từ ngữ liệu.

HS vận dụng kiến thức đọc hiểu để trình bày ý kiến về trách nhiệm bảo vệ môi trường sống, dựa trên tinh thần thận trọng và trân trọng sự sống của văn bản.

GV giao nhiệm vụ: Viết một đoạn văn 6–8 câu trả lời câu hỏi: “Vì sao con người cần thận trọng khi tác động đến môi trường sống? Em đã làm được điều gì nhỏ để bảo vệ môi trường quanh mình?” Đoạn văn cần có ít nhất một chi tiết từ văn bản làm căn cứ và phân biệt rõ thông tin văn bản với ý kiến của em. Có thể hoàn thành ở nhà và nộp vào tiết sau.

Sản phẩm là đoạn văn 6–8 câu có:

• Câu mở đoạn nêu ý kiến.
• Ít nhất một chi tiết văn bản làm căn cứ, ví dụ: “Quá trình hình thành sự sống rất dài nhưng có thể bị tổn hại nhanh.”
• Ít nhất một câu nêu suy luận riêng của em, có lí do và hành động cụ thể (ví dụ: không xả rác xuống nguồn nước, tiết kiệm nước sinh hoạt).
• Câu kết nêu bài học của bản thân.
  Tiêu chí: đúng nội dung văn bản; diễn đạt rõ, không khẳng định điều chưa có căn cứ.