Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về ba văn bản đã học và xác định nhiệm vụ ôn tập trong tiết học.

HS trả lời nhanh ba câu hỏi GV chiếu lên màn hình:

• Trái Đất cần những điều kiện nào để có sự sống? (Nêu điều kiện nổi bật được nhắc đến trong văn bản.)
• Các loài trong quần xã có quan hệ với nhau như thế nào?
• Bài thơ 'Trái Đất' gọi hành tinh bằng cách nào và gợi cảm xúc gì?

• Điều kiện nổi bật: nước; sự sống cần điều kiện để tồn tại.
• Các loài có quan hệ hỗ trợ, cạnh tranh và ăn mồi; thay đổi một phần có thể ảnh hưởng nhiều phần khác.
• Bài thơ gọi Trái Đất như một đối tượng có thể đau, cần được nâng niu, chở che; gợi tình thương và trách nhiệm.

Hệ thống hoá nội dung, mối quan hệ nguyên nhân – kết quả và phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng trong hai văn bản thông tin.

Chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm nhận một khăn trải bàn có 4 ô quanh ô trung tâm 'Ngôi nhà chung'.
Ô 1: Đặc điểm của Trái Đất và vai trò của nước (văn bản 'Trái Đất - cái nôi của sự sống').
Ô 2: Tác động của con người đến nơi sống, kể cả nguyên nhân – kết quả.
Ô 3: Các quan hệ trong quần xã (văn bản 'Các loài chung sống với nhau như thế nào?').
Ô 4: Lí do cần thận trọng khi can thiệp vào tự nhiên.
Mỗi nhóm ghi ý chính vào ô, sau đó tô màu hoặc gạch chân những ý là thông tin văn bản, khoanh tròn những ý là suy luận riêng của nhóm. Các nhóm làm theo Phiếu học tập số 1.

Khăn trải bàn gồm bốn ô nội dung và phần phân loại, ví dụ:

• Ô 1: Trái Đất có điều kiện cho sự sống; nước là điều kiện nổi bật. (Thông tin văn bản.)
• Ô 2: Hoạt động của người gây ô nhiễm, phá hủy nơi sống; các hệ thống sự sống bị đe dọa. Nguyên nhân: hoạt động của người. Kết quả: nơi sống bị đe dọa. (Thông tin văn bản.)
• Ô 3: Các loài có quan hệ hỗ trợ, cạnh tranh, ăn mồi; số lượng một loài thay đổi có thể ảnh hưởng loài khác và môi trường. (Thông tin văn bản.)
• Ô 4: Cân bằng là quá trình động; loại bỏ một thành phần có thể gây hậu quả ngoài dự tính. Ý 'nên nâng cao ý thức bảo vệ môi trường' là suy luận riêng của nhóm, cần ghi rõ.

So sánh cách văn bản thông tin và bài thơ cùng khơi trách nhiệm bảo vệ môi trường bằng các phương tiện khác nhau, nhận biết biện pháp nhân hóa và cách gọi trực tiếp.

HS làm việc theo cặp đôi, trả lời các câu hỏi trong Phiếu học tập số 1 (phần B):

• Văn bản thông tin dùng phương tiện nào để thuyết phục người đọc? (Thông tin, quan hệ khoa học, lập luận có trình tự.)
• Bài thơ 'Trái Đất' dùng biện pháp nghệ thuật nào để tạo quan hệ tình cảm với hành tinh? (Nhân hóa.)
• Cách xưng hô, lời gọi trong bài thơ tác động thế nào đến người đọc?
• Vì sao bài thơ không thay được thông tin khoa học, và vì sao văn bản thông tin cũng chưa đủ để tạo cảm xúc? (Liên hệ với ý 'để biến cảm xúc thành hành động có hiệu quả, vẫn cần thông tin và hướng dẫn chuyên môn'.)

Bảng so sánh bằng lời (các ý chính):

• Văn bản thông tin: dùng dữ kiện, quan hệ khoa học và lập luận theo trình tự, giúp người đọc hiểu vì sao phải bảo vệ môi trường.
• Bài thơ 'Trái Đất': dùng nhân hóa và lời gọi trực tiếp, gợi cảm xúc nâng niu, khiến người đọc cảm được điều cần bảo vệ.
• Cùng khơi trách nhiệm nhưng khác phương tiện: một bên nhờ lí trí, một bên nhờ tình cảm.
• Hai cách bổ trợ nhau: cảm xúc cần thông tin và hướng dẫn chuyên môn để thành hành động hiệu quả.

Nhận diện và vận dụng các kiến thức ngôn ngữ đã học trong ngữ liệu của bài.

GV đưa bốn nhóm kiến thức lên màn hình:

• Văn bản và đoạn văn: đoạn văn là đơn vị trình bày một ý chính trong văn bản.
• Thông tin: dữ kiện, sự việc, quan hệ có trong văn bản.
• Nguyên nhân – kết quả: cặp quan hệ được nối bằng từ như 'do', 'nên', 'vì vậy'.
• Từ mượn: từ Hán Việt như 'môi trường', 'sinh vật', 'quần xã'.
  HS làm việc cá nhân, tìm trong SGK một ví dụ cho mỗi nhóm kiến thức.

Ví dụ HS có thể tìm:

• Đoạn văn: đoạn nói về vai trò của nước là một đoạn văn trình bày một ý chính.
• Thông tin: 'Trái Đất có các điều kiện cho sự sống, nổi bật là nước.'
• Nguyên nhân – kết quả: 'Khi hoạt động của người gây ô nhiễm, phá hủy nơi sống, các hệ thống ấy bị đe dọa.'
• Từ mượn: 'môi trường', 'sinh vật', 'quần xã' là từ Hán Việt.

Củng cố nhận biết thông tin có trong văn bản qua các câu hỏi trắc nghiệm.

HS làm các câu hỏi sau, có thể đối chiếu với học liệu tương tác trên NeoEdu:
Câu 2. Đối tượng chính là gì? A. Một cuộc thi; B. Một căn phòng; C. Trái Đất và điều kiện sự sống.
Câu 3. Điều kiện sống nổi bật được nhắc là gì? A. Nước; B. Giá vé; C. Màu quần áo.
Câu 6. Các loài trong quần xã sống thế nào? A. Chỉ có một loài; B. Có quan hệ với nhau; C. Hoàn toàn tách biệt.
Câu 7. Quan hệ nào được nêu? A. Chỉ tặng quà; B. Chỉ học chữ; C. Hỗ trợ, cạnh tranh và ăn mồi.
Câu 10. Người nói hướng lời tới ai? A. Trái Đất; B. Một người bán sách; C. Một đội bóng.

Đáp án:

• Câu 2: C. Trái Đất và điều kiện sự sống (đúng theo ngữ liệu).
• Câu 3: A. Nước.
• Câu 6: B. Có quan hệ với nhau.
• Câu 7: C. Hỗ trợ, cạnh tranh và ăn mồi.
• Câu 10: A. Trái Đất.
  Tiêu chí: mỗi câu đúng đạt 1 điểm trên thang 10 cho phần này khi GV quy đổi, HS trả lời đúng cần giữ đúng người, việc hoặc quan hệ mà câu hỏi yêu cầu.

Trả lời ngắn gọn, diễn đạt rõ ý, dựa vào ngữ liệu và giữ đúng nội dung câu hỏi.

HS trả lời hai câu hỏi sau bằng lời của mình, dựa vào ngữ liệu:
Câu 4. Hoạt động nào đe dọa nơi sống? (Trả lời ngắn.)
Câu 8. Một loài thay đổi số lượng có thể gây gì? (Trả lời ngắn.)

Đáp án gợi ý:

• Câu 4: Ô nhiễm và phá hủy môi trường (nơi sống). Có thể diễn đạt tương đương: 'Hoạt động của con người gây ô nhiễm và phá hủy nơi sống.'
• Câu 8: Ảnh hưởng đến các loài khác và môi trường. Có thể diễn đạt tương đương: 'Có thể ảnh hưởng đến thành phần khác trong quần xã và môi trường.'
  Thang chấm: mỗi câu 1 điểm, trong đó ý đúng theo ngữ liệu 0,75 điểm, diễn đạt rõ 0,25 điểm. Không bắt buộc trùng chuỗi từ của đáp án mẫu; chấp nhận cách lí giải khác có bằng chứng phù hợp.

Chia sẻ kết quả đọc mở rộng, giải thích lí do chọn chi tiết quan trọng và phân biệt thông tin với nhận xét riêng.

HS trình bày phiếu đọc mở rộng đã chuẩn bị ở nhà theo Phiếu học tập số 2 (gồm tên văn bản, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng và một nhận xét riêng). Mỗi HS trình bày trong 1 phút, các bạn nhận xét về chi tiết được chọn.

Phiếu đọc mở rộng gồm:

• Tên văn bản, tác giả hoặc nguồn hợp pháp, kiểu văn bản (thông tin hoặc thơ).
• Hai bằng chứng: ghi rõ chi tiết hoặc câu văn đã đọc.
• Một nhận xét riêng có dẫn chứng, ví dụ: 'Em thấy cách gọi Trái Đất như người thân làm em hiểu hơn về trách nhiệm bảo vệ môi trường.'
• Lí do chọn chi tiết quan trọng, ví dụ: 'Vì chi tiết này giúp người đọc thấy rõ mối quan hệ nguyên nhân – kết quả.'