Giáo án Các loài chung sống với nhau như thế nào?

Huy động vốn sống của HS về mối quan hệ giữa các sinh vật; dẫn vào câu hỏi trung tâm của bài: các loài trong tự nhiên tồn tại bên nhau như thế nào.

HS trả lời nhanh câu hỏi của GV: “Em hãy kể một loài sinh vật mà em biết đang sống nhờ, hoặc phụ thuộc vào một loài khác.” Sau đó, GV nêu câu hỏi: “Nếu một loài trong khu vườn bỗng biến mất hoặc tăng vượt mức, điều gì có thể xảy ra với những loài còn lại?”

Khoảng 3 đến 4 ví dụ HS nêu được, ví dụ: loài này ăn loài kia, hai loài cùng tranh giành thức ăn, một loài giúp loài khác sống tốt hơn. Dự đoán ban đầu của HS về hệ quả lan sang các loài khác. GV ghi các dự đoán lên bảng để đối chiếu cuối tiết.

HS nêu được các kiểu quan hệ giữa các loài trong quần xã theo văn bản; rèn kĩ năng đọc tìm thông tin và tổ chức thông tin trong bảng.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần A. HS đọc đoạn lược thuật (đoạn 1 và đoạn 2) và điền bảng gồm ba cột: kiểu quan hệ, thông tin văn bản nêu, em hiểu quan hệ này là gì theo ngữ liệu. Câu hỏi: “Văn bản có nói các loài sống tách riêng hay có quan hệ với nhau?” “Văn bản nêu những kiểu quan hệ nào?”

Bảng hoàn chỉnh gồm:

• Quan hệ hỗ trợ: các loài có thể giúp đỡ nhau trong quần xã.
• Quan hệ cạnh tranh: các loài có thể cùng tranh nguồn sống.
• Quan hệ con mồi – vật ăn thịt: một loài là thức ăn của loài khác.
  Kết luận HS rút ra: các loài không sống tách riêng; chúng có quan hệ với nhau trong quần xã.

HS giải thích được nguyên nhân – kết quả trong mạng tương tác, hiểu cân bằng là quá trình động và rút ra thái độ thận trọng khi can thiệp; phân biệt thông tin với suy luận.

HS làm việc theo nhóm 4 với phần B và C của Phiếu học tập số 1. Phần B: đọc đoạn 3 và đoạn 4 của bản lược thuật, trả lời: “Số lượng một loài thay đổi có thể gây hệ quả gì?” “Cân bằng trong văn bản có nghĩa là gì?” “Vì sao con người cần hiểu các mạng quan hệ trước khi can thiệp?” Phần C: đánh dấu mỗi câu là Thông tin văn bản hay Suy luận riêng, ví dụ: “a) Các loài không sống tách riêng” (thông tin); “b) Em nghĩ con người nên ngừng can thiệp hoàn toàn vào tự nhiên” (suy luận riêng).

Kết quả nhóm gồm:

• Số lượng một loài thay đổi có thể ảnh hưởng đến loài khác và môi trường.
• Cân bằng là quá trình động, không có nghĩa mọi số lượng bất biến.
• Con người cần hiểu mạng quan hệ trước khi can thiệp; loại bỏ một thành phần chỉ vì thấy không hữu ích trước mắt có thể gây hậu quả ngoài dự tính.
• Phần C: a) Thông tin văn bản; b) Suy luận riêng; các câu nêu quan điểm của người viết hoặc nhận xét của em phải ghi rõ là suy luận.

Củng cố kiến thức về quan hệ giữa các loài, nguyên nhân – kết quả, cân bằng động và phân biệt thông tin với suy luận; rèn kĩ năng chọn đáp án có lí do.

GV chiếu các bài tập sau:
Bài 2. Các loài trong quần xã sống thế nào? A. Mỗi loài có thể không cần môi trường; B. Có quan hệ với nhau; C. Chỉ cần xét từng loài riêng biệt.
Bài 3. Quan hệ nào được nêu? A. Chỉ quan hệ hỗ trợ, không đối kháng; B. Chỉ quan hệ ăn mồi, không hỗ trợ; C. Hỗ trợ, cạnh tranh và ăn mồi.
Bài 4. Một loài thay đổi số lượng có thể gây gì? Trả lời ngắn bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu.
Bài 5. Trước can thiệp cần gì? A. Hiểu hệ thống và theo dõi tác động; B. Ưu tiên ý thích trước mắt của người; C. Can thiệp ngay rồi không cần theo dõi.
Bài 6. Xác định đúng hoặc sai: a) Biến động số lượng một loài có thể ảnh hưởng các thành phần khác. b) Cân bằng quần xã nghĩa là số lượng từng loài không bao giờ thay đổi.
Bài 7. Nối: Quần xã – Nhiều loài có quan hệ; Thay đổi số lượng – Có thể gây hệ quả lan truyền; Can thiệp thận trọng – Tôn trọng giới hạn hiểu biết.

Đáp án:

• Bài 2: B (có quan hệ với nhau).
• Bài 3: C (hỗ trợ, cạnh tranh và ăn mồi).
• Bài 4: Ảnh hưởng đến loài khác và môi trường (chấp nhận cách nói tương đương). Thang điểm gợi ý: nêu đúng ý 0,75; diễn đạt rõ 0,25.
• Bài 5: A (hiểu hệ thống và theo dõi tác động).
• Bài 6: a) Đ; b) S (cân bằng là quá trình động, không phải mọi số lượng bất biến).
• Bài 7: Quần xã – Nhiều loài có quan hệ; Thay đổi số lượng – Có thể gây hệ quả lan truyền; Can thiệp thận trọng – Tôn trọng giới hạn hiểu biết.

HS vận dụng kiến thức về mạng tương tác giữa các loài để đặt câu hỏi cần tìm hiểu và đề xuất cách xử lí có trách nhiệm trong một tình huống thực tế.

Tình huống: “Lớp muốn diệt hết côn trùng ở vườn vì một vài con làm hại lá. Em hãy nêu câu hỏi cần tìm hiểu và cách xử lí có trách nhiệm.” HS viết ngắn 3 đến 5 câu vào vở, sau đó chia sẻ trong nhóm đôi.

Ý kiến gợi ý của HS gồm:

• Câu hỏi cần tìm hiểu: đó là loài nào, mức độ gây hại ra sao, trong vườn có loài nào giúp thụ phấn hoặc là thiên địch của sâu hại không.
• Cách xử lí: báo giáo viên, xin ý kiến người có chuyên môn; không tự phun hóa chất hoặc diệt bừa mọi sinh vật.
  Thang điểm gợi ý: ý kiến phù hợp vấn đề 0,5; lí do và dẫn chứng cụ thể 1; diễn đạt tôn trọng, rõ nghĩa 0,5.