Giáo án Xem người ta kìa!

Huy động trải nghiệm của HS về lời so sánh với người khác; dẫn vào vấn đề về học hỏi và giữ bản sắc riêng; xác định nhiệm vụ đọc hiểu.

GV nêu câu nói quen thuộc “Xem người ta kìa!” và hỏi HS đã từng nghe hoặc nói câu này chưa. HS viết nhanh 3 dòng: lúc đó em cảm thấy thế nào và em nghĩ người lớn muốn điều gì. Sau đó HS nêu nhiệm vụ của bài: đọc văn bản để tìm mong muốn của người mẹ, phản ứng của người viết và cách người viết đi đến quan điểm riêng.

Mỗi HS ghi được 2–3 ý về cảm xúc hoặc suy nghĩ của bản thân khi nghe lời so sánh. Cả lớp chốt được nhiệm vụ: nhận ra mong muốn của mẹ (con học điều tốt ở người khác), nhận ra điều người viết cân nhắc thêm (giá trị riêng và bản sắc). HS ghi tên bài và câu hỏi định hướng vào vở.

Nêu được vai trò của hồi tưởng, tự sự trong văn bản nghị luận; hiểu cách câu nói của mẹ mở ra các câu hỏi về so sánh, chuẩn chung và bản sắc.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Đọc văn bản Xem người ta kìa! trong SGK, tìm đoạn mở đầu nhắc đến câu so sánh của mẹ. (2) Trả lời: Câu nói của mẹ mở đầu tình huống nào và gần gũi với người đọc ở điểm nào? (3) Theo em, phần hồi tưởng có phải là đích cuối của văn bản không? Nó đặt ra những câu hỏi nào? (4) Ghi vào bảng hai cột: “Thông tin có trong văn bản” và “Suy nghĩ riêng của em”.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành gồm các ý chính: Câu mẹ nói mở tình huống gần người đọc vì ai cũng từng nghe lời so sánh tương tự. Hồi tưởng không là đích cuối; nó đặt câu hỏi về so sánh, chuẩn chung và bản sắc. Tự sự trong bài chủ yếu để dẫn vào và làm rõ vấn đề nghị luận. Ở cột “Thông tin văn bản” ghi: câu so sánh của mẹ, mong muốn con học điều tốt ở người khác. Ở cột “Suy nghĩ riêng” HS ghi cảm nhận cá nhân có phân biệt rõ với thông tin của văn bản.

Phân tích được cách người viết thừa nhận mặt đúng của lời mẹ, nêu ví dụ về khác biệt trong đời sống và chỉ ra giới hạn của sự giống nhau; hiểu bản sắc cần cùng tồn tại với quy tắc tôn trọng.

HS làm việc theo nhóm 4 theo kỹ thuật mảnh ghép với Phiếu học tập số 2. Vòng 1: mỗi nhóm được giao một mảnh (A: thừa nhận mặt đúng; B: ví dụ về khác biệt; C: giới hạn của giống nhau). Nhiệm vụ: đọc đoạn văn bản tương ứng và trả lời câu hỏi của mảnh. Vòng 2: các HS tạo nhóm mới gồm đủ ba mảnh, lần lượt chia sẻ và ghi vào bảng cần điền trong phiếu. Bảng cần điền: Mảnh/Ý chính/Chi tiết làm bằng chứng/Tác dụng với lập luận.

Bảng hoàn thành gồm: Mảnh A: người viết không bác mọi ý mẹ, nhìn nhận việc học phẩm chất tốt làm lập luận bớt một chiều. Mảnh B: các khác biệt về sở thích, khả năng và cách nhìn riêng làm đời sống phong phú, cho thấy giá trị của đa dạng. Mảnh C: nếu mọi người giống nhau hoàn toàn thì đời sống sẽ nghèo đi; bản sắc cần cùng tồn tại với quy tắc tôn trọng. Mỗi dòng có chi tiết bằng chứng lấy từ văn bản và nêu được tác dụng với lập luận.

Nêu được cách trình bày nhận xét có dẫn chứng theo trình tự nhận xét, chi tiết, giải thích tác dụng; phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng.

GV dùng sơ đồ tư duy trên bảng làm mẫu với một nhận xét về văn bản: “Lập luận thuyết phục nhờ không chọn một cực.” HS cùng GV điền ba tầng: nhận xét, chi tiết làm bằng chứng, giải thích tác dụng. HS tự làm tiếp với một nhận xét khác: “Hồi tưởng dẫn vào vấn đề nghị luận.” Lưu ý khi viết: bản tóm lược không giữ nguyên nhịp, giọng và ngôn ngữ của tác phẩm; muốn đối chiếu toàn văn phải dùng SGK, không xem tóm lược là bản chép thay văn bản gốc.

Sơ đồ tư duy có ba tầng: Nhận xét “Lập luận thuyết phục nhờ không chọn một cực” – Chi tiết: “Lời mẹ có phần mong con tiến bộ, nhưng việc mọi người cùng một khuôn sẽ làm mất các giá trị riêng” – Tác dụng: người đọc thấy vấn đề được nhìn từ nhiều phía, từ đó dễ chấp nhận quan điểm cân bằng. Nhận xét thứ hai: “Hồi tưởng dẫn vào vấn đề nghị luận” – Chi tiết: câu mẹ nói mở tình huống gần người đọc – Tác dụng: người đọc đồng cảm rồi mới đi vào lí lẽ.

Củng cố kiến thức về thông tin văn bản, vai trò tự sự, cách lập luận; rèn kĩ năng lựa chọn đáp án và trả lời ngắn có dẫn chứng.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu cặp đôi với các câu sau (có thể làm trên học liệu NeoEdu nếu có thiết bị): Câu 1: Văn bản bắt đầu từ điều gì? A. Một cuộc điều tra số lượng trong trường; B. Lời nhận xét của người bạn lúc trưởng thành; C. Lời mẹ so sánh khi nhỏ. Câu 2: Người viết có phủ nhận hết mong muốn của mẹ không? A. Không; B. Có, vì mọi mong muốn ấy đều sai; C. Chỉ đồng ý hoàn toàn mà không bàn thêm. Câu 3: Tự sự trong bài chủ yếu để làm gì? A. Che đi ý kiến để không cần lí lẽ; B. Dẫn vào và làm rõ vấn đề nghị luận; C. Kể kỉ niệm là đích duy nhất. Câu 4: Dựa vào lược thuật, xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Người viết thừa nhận nhu cầu học hỏi phẩm chất tốt ở người khác. b) Đề cao bản sắc đồng nghĩa bác bỏ mọi quy tắc sống chung. Câu 5: Nối: Hồi tưởng lời mẹ – Khởi đầu vấn đề; Học điều tốt chung – Nhu cầu sống cùng; Khác biệt cá nhân – Giá trị đa dạng. Câu 6 (trả lời ngắn): Điều cần giữ bên cạnh chuẩn tốt chung là gì? Trả lời bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu.

Đáp án: Câu 1: C (lời mẹ so sánh khi nhỏ). Câu 2: A (không phủ nhận hết). Câu 3: B (dẫn vào và làm rõ vấn đề nghị luận). Câu 4: a) Đ; b) S (lập luận tìm cân bằng giữa điều tốt chung và giá trị riêng, không chọn một cực). Câu 5: Hồi tưởng lời mẹ – Khởi đầu vấn đề; Học điều tốt chung – Nhu cầu sống cùng; Khác biệt cá nhân – Giá trị đa dạng. Câu 6 (1 điểm: nêu đúng ý 0,75; diễn đạt rõ 0,25): Bản sắc và khả năng riêng của mỗi người. Chấp nhận cách nói tương đương dựa vào chi tiết của bản lược thuật.

Vận dụng cách lập luận cân bằng vào một tình huống thực tế ở lớp học; đề xuất ý kiến có lí lẽ và tôn trọng bạn bè.

Tình huống: Một nhóm muốn mọi bức vẽ trong triển lãm lớp đều giống nhau để “đẹp”. HS thảo luận nhóm 3 và trả lời: Em đề xuất cách nào để giữ chủ đề chung nhưng vẫn cho phép mỗi bạn có không gian khác biệt? Nêu ít nhất một lí do và một dẫn chứng cụ thể. Sau đó, HS viết 4–5 câu ý kiến để đưa vào sổ nhóm.

Đề xuất mẫu: Thống nhất yêu cầu chung (kích thước khổ giấy, chủ đề, thời hạn nộp, bảo đảm tranh đọc được); còn màu sắc, hình ảnh, chi tiết có thể do mỗi bạn chọn. Lí do: sản phẩm đáp ứng nhiệm vụ chung nhưng vẫn thể hiện cá tính, giống như văn bản cho thấy các chuẩn tốt chung không làm mất giá trị riêng. Đánh giá sản phẩm theo việc có đáp nhiệm vụ hay không, không chỉ vì giống nhau. Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và bằng chứng.