Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 56)

Huy động vốn hiểu biết sẵn có của HS về các cụm từ đứng đầu câu và xác định vấn đề cần tìm hiểu: trạng ngữ là gì, bổ sung điều gì cho câu.

GV chiếu hai câu: “Sáng thứ hai, lớp họp.” và “Lớp họp.” Yêu cầu HS so sánh hai câu và trả lời: Câu nào cho biết thêm thông tin? Thông tin đó là gì (khi nào, ở đâu, vì sao, để làm gì…)? Cụm “Sáng thứ hai” có thể bỏ đi được không?

HS nêu được: Câu thứ nhất cho biết thêm thời gian (“Sáng thứ hai” trả lời cho câu hỏi khi nào). Câu thứ hai chỉ còn chủ ngữ và vị ngữ. Cụm “Sáng thứ hai” là thành phần bổ sung, có thể tách ra mà câu vẫn đủ chủ–vị nhưng mất thông tin về thời gian. Từ đó GV dẫn vào bài: đây là trạng ngữ.

HS nêu được khái niệm trạng ngữ và nhận biết được các loại trạng ngữ: thời gian, nơi chốn, nguyên nhân, mục đích, điều kiện, phương tiện thông qua ngữ liệu mới.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn). Mỗi nhóm nhận Phiếu học tập số 1 và đọc các câu ví dụ: (1) “Sáng thứ hai, lớp họp.” (2) “Trong thư viện, các bạn nói nhỏ.” (3) “Vì muốn hiểu bạn, tôi lắng nghe hết bài nói.” (4) “Vì trời mưa lớn, chúng tôi đến muộn.” (5) “Bằng xe đạp, em đến trường.” (6) “Nếu trời không mưa, chúng tôi sẽ đi bộ.” Nhóm xác định phần trạng ngữ trong từng câu, trả lời câu hỏi nó bổ sung ý gì và điền vào phiếu.

Kết quả nhóm điền vào Phiếu học tập số 1 theo bảng:

• “Sáng thứ hai” – thời gian (trả lời khi nào).
• “Trong thư viện” – nơi chốn (trả lời ở đâu).
• “Vì muốn hiểu bạn” – mục đích/động cơ (trả lời vì sao, để làm gì).
• “Vì trời mưa lớn” – nguyên nhân (trả lời vì sao).
• “Bằng xe đạp” – phương tiện (trả lời bằng gì).
• “Nếu trời không mưa” – điều kiện (trả lời trong điều kiện nào).
  Kết luận: Trạng ngữ bổ sung hoàn cảnh thời gian, nơi chốn, nguyên nhân, mục đích, điều kiện hoặc phương tiện cho câu.

HS nhận biết được trạng ngữ có thể đứng đầu, giữa hoặc cuối câu, ở đầu câu thường tách bằng dấu phẩy; nhận ra không phải mọi cụm đầu câu đều là trạng ngữ.

Cặp đôi thực hiện Phiếu học tập số 2. Cặp đọc các câu: (a) “Sáng thứ hai, lớp họp ở phòng đọc.” (b) “Lớp họp ở phòng đọc sáng thứ hai.” (c) “Các bạn, trong thư viện, nói nhỏ.” (d) “Trong thư viện, các bạn nói nhỏ.” Cặp xác định vị trí trạng ngữ, nhận xét dấu phẩy và trả lời câu hỏi: “Sáng thứ hai” trong câu (a) có phải là trạng ngữ không? Cụm từ nào ở đầu câu không phải trạng ngữ?

Kết quả cặp đôi:

• Trạng ngữ có thể đứng đầu câu (a, d), giữa câu (c), cuối câu (b).
• Khi trạng ngữ đứng đầu câu, thường có dấu phẩy ngăn cách (a, d).
• Trong câu (c), “Các bạn” là chủ ngữ, “trong thư viện” là trạng ngữ đứng giữa câu, được ngăn bằng dấu phẩy.
• Không phải mọi cụm đầu câu đều là trạng ngữ: trong câu “Các bạn, trong thư viện, nói nhỏ” thì “Các bạn” là chủ ngữ. Cụm đầu câu chỉ là trạng ngữ khi bổ sung hoàn cảnh cho cả câu.
  Kết luận: Vị trí của trạng ngữ linh hoạt, cần đối chiếu ngữ cảnh để xác định đúng.

HS vận dụng kiến thức đã học để làm các bài tập trắc nghiệm, nối, đánh giá đúng–sai và thêm trạng ngữ vào câu.

Bài tập 1–5 và bài tập 6 của SGK (theo đề GV đã chuẩn bị, có thể chiếu trên NeoEdu để HS làm nhanh):

1. “Sáng thứ hai, lớp họp” có trạng ngữ chỉ: A. Ngoại hình; B. Số lượng; C. Nhân vật; D. Thời gian.
2. “Trong phòng đọc, em giữ yên lặng” nêu: A. Nơi chốn; B. Mức tiền; C. Tính cách; D. Cốt truyện.
3. Nối trạng ngữ với ý bổ sung: Bằng xe đạp; Để mọi bạn dễ đọc; Vì trời mưa lớn – với các ý: phương tiện, mục đích, nguyên nhân.
4. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Trạng ngữ luôn là chủ ngữ. b) Trạng ngữ có thể bổ sung hoàn cảnh cho câu. c) Bỏ trạng ngữ có thể làm mất thông tin cần thiết.
5. Trạng ngữ trong “Sau giờ học, tôi tới thư viện” là gì?
6. Thêm trạng ngữ nơi chốn và mục đích vào câu “Các bạn trao đổi”.

Đáp án:

1. D (Sáng thứ hai trả lời khi nào).
2. A (Trong phòng đọc trả lời ở đâu).
3. Bằng xe đạp – phương tiện; Để mọi bạn dễ đọc – mục đích; Vì trời mưa lớn – nguyên nhân.
4. a) S; b) Đ; c) Đ. (Trạng ngữ không phải là thành phần chính; chức năng khác chủ ngữ.)
5. “Sau giờ học” là trạng ngữ chỉ thời gian, đứng đầu câu và được tách bằng dấu phẩy.
6. Gợi ý: “Trong thư viện, các bạn trao đổi nhỏ.” (nơi chốn); “Để làm rõ quy tắc, các bạn trao đổi thêm.” (mục đích). Cần phân biệt: một trạng ngữ trả lời ở đâu, một trạng ngữ trả lời để làm gì.

HS vận dụng kiến thức về trạng ngữ để nhận xét tác dụng của trạng ngữ trong ngữ cảnh mới, trình bày nhận xét có dẫn chứng và phân biệt thông tin trong câu với suy luận riêng.

GV nêu tình huống: “Một bạn nói: ‘Cứ bỏ trạng ngữ đi là ý câu không đổi.’” HS làm việc cá nhân, viết 2–3 câu phản biện có dẫn chứng; sau đó nói trước nhóm và trả lời câu hỏi: “Phần nào là thông tin có trong câu, phần nào là suy luận của em?”
Gợi ý ví dụ: “Nếu trời không mưa, chúng tôi sẽ đi bộ.” Bỏ phần đầu, câu thành “Chúng tôi sẽ đi bộ.” – ý thay đổi vì mất điều kiện.

Đoạn phản biện mẫu: “Bạn chưa đúng. Trong câu ‘Nếu trời không mưa, chúng tôi sẽ đi bộ’, phần ‘Nếu trời không mưa’ là trạng ngữ chỉ điều kiện. Khi bỏ đi, câu vẫn đủ chủ–vị nhưng thành kế hoạch không có điều kiện, nên ý nghĩa thay đổi.” Thông tin trong câu: có trạng ngữ điều kiện, còn bỏ đi thì nghĩa đổi. Suy luận riêng (nếu có): cách viết cho dễ hiểu hơn, cần nêu rõ là ý kiến của bản thân.
HS hiểu rằng nhận xét cần gắn với chi tiết và tác dụng cụ thể, không chỉ nhắc lại nội dung chung.