Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động trải nghiệm của HS về một ý kiến có lí do và nhận ra rằng muốn thuyết phục người khác cần có lí lẽ và bằng chứng.

GV nêu câu hỏi: “Lớp chúng ta có nên lập một góc đọc sách dùng chung không? Vì sao?”. HS trả lời nhanh, sau đó GV hỏi tiếp: “Nếu chỉ nói ‘nên’ mà không giải thích thì bạn bè có tin không?”.

Khoảng 2–3 ý kiến ngắn của HS, mỗi ý kèm một lí do (ví dụ: “Nên, vì bạn nào chưa có sách vẫn được đọc”). Kết luận rút ra: muốn người khác tin thì ý kiến phải đi kèm lí lẽ và bằng chứng; đây là đặc điểm cơ bản của văn bản nghị luận.

Nêu được định nghĩa và nhận diện được ý kiến, lí lẽ, bằng chứng trong mẫu gốc; giải thích được vì sao một câu chuyện có thể làm bằng chứng nhưng vẫn không phải là mục đích của nghị luận.

HS đọc mẫu gốc: “Lớp nên có góc đọc dùng chung. Nó giúp bạn chưa có sách phù hợp vẫn được đọc. Tuần trước, tổ tôi góp tám cuốn và đổi cho nhau, nhờ đó mỗi người biết thêm một truyện. Tuy vậy, cần người ghi nhận để sách không thất lạc.” Làm việc theo cặp đôi, điền Phiếu học tập số 1: xác định từng câu/cụm câu là ý kiến, lí lẽ hay bằng chứng và giải thích vì sao. Sau đó đọc phần khung kiến thức do GV trình chiếu.

Kết quả điền phiếu:

• Ý kiến: Lớp nên có góc đọc dùng chung (điều người viết đề xuất về vấn đề).
• Lí lẽ: Nó giúp bạn chưa có sách phù hợp vẫn được đọc (lời giải thích vì sao nên chấp nhận ý kiến).
• Bằng chứng: Tuần trước, tổ tôi góp tám cuốn và đổi cho nhau, nhờ đó mỗi người biết thêm một truyện (sự việc dùng để làm rõ ý kiến).
• Câu “Tuy vậy, cần người ghi nhận để sách không thất lạc” là ý bổ sung về cách tổ chức, không phải lí lẽ chính.
  Kiến thức HS rút ra: Ý kiến là điều người viết khẳng định hoặc đề xuất; lí lẽ là lời giải thích vì sao nên tin hoặc chấp nhận ý kiến; bằng chứng là sự việc, dữ kiện, ví dụ làm rõ ý kiến. Một câu chuyện có thể làm bằng chứng, nhưng mục đích của nghị luận là giúp người đọc xét một vấn đề chứ không chỉ là kể.

Vận dụng được cách đọc có căn cứ: hỏi về tính đúng, liên quan, đủ của bằng chứng; phân biệt được điều văn bản nói với suy luận riêng; nhận ra có thể tán thành một phần và nêu giới hạn bằng thái độ tôn trọng.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi người đảm nhiệm một câu hỏi, ghi ý kiến của mình vào ô trước mặt, sau đó thống nhất ý chung ở ô giữa). Bốn câu hỏi trên Phiếu học tập số 2: (1) Vấn đề và ý kiến chính của mẫu gốc là gì? (2) Bằng chứng “tám cuốn sách” có đúng, liên quan và đủ để kết luận mọi lớp đều thành công không? (3) Đâu là phần văn bản nói, đâu là suy luận riêng của người đọc? (4) Có thể tán thành một phần và nêu giới hạn như thế nào?

Kết quả thảo luận nhóm (đáp án mong đợi):

• Vấn đề: góc đọc dùng chung trong lớp; ý kiến chính: lớp nên có góc đọc dùng chung.
• Bằng chứng tám cuốn sách là đúng và liên quan trực tiếp đến góc đọc, nhưng chưa đủ để kết luận mọi lớp đều sẽ thành công; câu “Nó không tự chứng minh mọi lớp đều sẽ thành công” là cách người viết nêu giới hạn.
• Điều văn bản nói: góc đọc giúp bạn chưa có sách vẫn được đọc, cần người ghi nhận. Suy luận riêng: ví dụ “lớp mình chắc chắn sẽ thích” là suy luận của người đọc, cần có bằng chứng riêng để kiểm tra.
• Có thể tán thành ý kiến nhưng đề nghị xét thêm cách quản lí sách, như người viết đã nêu.

Củng cố nhận diện ý kiến, lí lẽ, bằng chứng và cách đọc có căn cứ thông qua các bài tập đã cho.

Bài 1: Chọn nhận định đúng về văn bản nghị luận: A. Chỉ cần xúc phạm người phản đối là thuyết phục. B. Lí lẽ và bằng chứng giúp ý kiến có căn cứ. C. Mọi điều số đông nói đều là bằng chứng đủ.
Bài 2: Trong mẫu gốc, câu nào là ý kiến chính? A. Có thể thất lạc sách. B. Tuần trước. C. Lớp nên có góc đọc dùng chung. D. Tổ tôi góp tám cuốn.
Bài 3: Đánh giá cách đọc. a) Cần dùng chi tiết để giải thích nhận xét. b) Có thể đồng nhất người nói trong tác phẩm với tác giả trong mọi trường hợp. c) Nên phân biệt điều văn bản nói và suy luận riêng.
HS làm cá nhân, đối chiếu với bạn cùng bàn; GV có thể cho HS thực hiện thêm các bài tương tác trên trang NeoEdu nếu còn thời gian.

Đáp án:

• Bài 1: B (lí lẽ và bằng chứng giúp ý kiến có căn cứ; không dựa vào xúc phạm hay số đông).
• Bài 2: C (đây là câu nêu ý kiến đề xuất cần thuyết phục).
• Bài 3: a) Đúng; b) Sai (không đồng nhất người nói với tác giả trong mọi trường hợp); c) Đúng.
  Kiến thức HS củng cố: nhận diện được thành phần lập luận và cách đọc có căn cứ.

Vận dụng kiến thức về ý kiến, lí lẽ, bằng chứng để viết một mẫu ngắn có căn cứ và tự giải thích được đặc điểm của mẫu đó.

Viết 3–5 câu về một đề xuất trong trường lớp em (ví dụ: nên có giờ đọc sách mỗi tuần, nên có nơi để xe đạp gọn gàng...). Mẫu viết cần có đủ ý kiến, một lí lẽ và một bằng chứng cụ thể. Sau đó HS tự chỉ ra từng thành phần trong bài của mình. Phần này có thể hoàn thiện ở nhà.

Mỗi HS có một mẫu 3–5 câu gồm: một ý kiến rõ ràng; một lí lẽ giải thích vì sao nên chấp nhận; một bằng chứng cụ thể (sự việc hoặc ví dụ có thật hoặc giả định rõ ràng). Kèm 2 dòng tự nhận xét: đâu là ý kiến, lí lẽ, bằng chứng và mẫu đã thuyết phục ở điểm nào. Sản phẩm đạt khi chỉ ra đúng ba thành phần và giải thích có căn cứ.