Giáo án Đọc mở rộng

HS huy động hiểu biết về truyền thuyết và cổ tích, nhận ra rằng phép màu không đủ để phân biệt hai thể loại, từ đó xác định nhiệm vụ của bài.

GV đọc lần lượt ba mô tả: (A) Một nhân vật được gắn với một sự kiện lịch sử và một địa danh trong kí ức cộng đồng. (B) Một người lao động bị hứa gả con rồi bị lừa đi làm việc khó khăn, và ước mơ được đối xử công bằng. (C) Một truyện có chi tiết thần kì. HS giơ thẻ đồng ý hoặc không đồng ý với câu hỏi: Mô tả này có đủ để kết luận đó là truyền thuyết hay cổ tích không? Sau đó GV hỏi: Vì sao em cho rằng chi tiết thần kì chưa đủ để phân biệt hai thể loại?

• Mô tả A gợi truyền thuyết (nhân vật, sự kiện, địa danh gắn kí ức cộng đồng).
• Mô tả B gợi cổ tích (số phận người lao động, ước mơ công bằng).
• Mô tả C chưa đủ để kết luận; cần xét thêm nhân vật, xung đột và quan hệ với lịch sử, địa danh.
• Kết luận ban đầu: không dùng riêng việc có phép màu để phân biệt hai loại.

HS so sánh được hai phiếu lược thuật mẫu, nêu được đặc trưng của truyền thuyết và cổ tích qua nhân vật, cốt truyện, quan hệ với lịch sử hoặc số phận xã hội và tác dụng của yếu tố kì ảo.

HS làm việc theo nhóm 4 với kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc Phiếu học tập số 1 gồm hai phiếu lược thuật mẫu, sau đó trả lời các câu hỏi:

1. Truyện nào gắn nhân vật với địa danh và sự kiện lịch sử? Truyện nào xoay quanh số phận người lao động?
2. Trong Sự tích Hồ Gươm, rùa vàng nhận lại gươm có tác dụng gì?
3. Trong Cây tre trăm đốt, chi tiết ghép các đốt tre thành cây có tác dụng gì?
4. Vì sao không nên coi việc rùa vàng nhận gươm là chứng cứ lịch sử trực tiếp?
   Nhóm ghi kết quả vào ô trung tâm của khăn trải bàn. Tham khảo thêm học liệu NeoEdu để đối chiếu ví dụ.

Bảng so sánh hai truyện theo các tiêu chí:

• Sự tích Hồ Gươm: gắn Lê Lợi, Lê Thận, nghĩa quân, chiến công chống giặc Minh và tên Hồ Gươm; rùa nhận gươm là chi tiết kì ảo hướng tới hòa bình; không dùng làm chứng cứ lịch sử vì đó là tưởng tượng nghệ thuật có ý nghĩa văn hóa.
• Cây tre trăm đốt: người làm thuê bị lừa hứa gả con; phép màu ghép tre giúp anh đối diện với kẻ gian; truyện hướng tới ước mơ công bằng.
• Kết luận: cả hai đều có kì ảo nhưng khác nhau ở quan hệ với lịch sử, địa danh và số phận xã hội.

HS biết lập phiếu đọc đúng cấu trúc, ghi đúng bản kể, người sưu tầm hoặc biên soạn và nguồn; biết dùng lời kể hoặc lời nhân vật làm bằng chứng.

HS làm việc theo cặp đôi. Mỗi HS giới thiệu truyện đã tự chọn cho bạn, sau đó hoàn thiện Phiếu học tập số 2. Hai bạn kiểm tra lẫn nhau: tên truyện, bản kể, người sưu tầm hoặc biên soạn, nguồn đã đúng chưa; chi tiết kì ảo đã ghi kèm tác dụng chưa; có câu hỏi riêng để trao đổi chưa.

Phiếu đọc cá nhân (Phiếu học tập số 2) hoàn chỉnh cho truyện đã chọn, gồm: tên truyện và thể loại dự kiến; bản kể, người sưu tầm hoặc biên soạn, nguồn; chủ đề; cốt truyện (4 đến 5 ý chính); nhân vật chính và kiểu nhân vật; lời kể hoặc lời nhân vật làm bằng chứng; yếu tố kì ảo và tác dụng; một câu hỏi muốn trao đổi.

HS vận dụng đặc trưng hai thể loại để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, đánh giá đúng/sai và giải thích lí do.

HS làm việc cá nhân rồi kiểm tra cặp đôi với các bài tập sau (dùng học liệu tương tác trên NeoEdu nếu có):
Câu 2: Phiếu nào gắn người anh hùng và một địa danh với kí ức cộng đồng? A. Cây tre trăm đốt; B. Cả hai đều chỉ là nhật kí cá nhân; C. Sự tích Hồ Gươm.
Câu 3: Chi tiết kì ảo của phiếu Cây tre trăm đốt là gì? A. Cây tre được ghép nhờ sự giúp đỡ thần kì; B. Người làm thuê phải lao động; C. Có lời hứa gả con.
Câu 4: Đánh giá đúng/sai: a) Cả truyền thuyết và cổ tích đều có thể có yếu tố kì ảo. b) Chỉ cần có yếu tố kì ảo là đủ kết luận truyện thuộc truyền thuyết. c) Phân biệt hai truyện cần xét thêm kiểu nhân vật, xung đột và quan hệ với lịch sử, địa danh.
Câu 5: Nêu hai chi tiết kì ảo và tác dụng của mỗi chi tiết trong hai phiếu.
Câu 6: Vì sao khi đọc truyền thuyết không nên xem việc rùa vàng nhận gươm là chứng cứ lịch sử trực tiếp?

Đáp án:

• Câu 2: C. Sự tích Hồ Gươm gắn Lê Lợi, nghĩa quân, việc trả gươm và tên hồ.
• Câu 3: A. Phép ghép các đốt tre vượt đời thường; lao động và lời hứa hôn không tự thân là kì ảo.
• Câu 4: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng. Phép màu không độc quyền của một loại truyện; cần xét cả hệ đặc điểm.
• Câu 5 (gợi ý, chấp nhận cách lí giải khác có bằng chứng): Gươm và rùa nhận lại gươm gắn chiến công, hòa bình và tên hồ; tre ghép thần kì giúp người làm thuê đối diện sự lừa hứa, thể hiện ước mơ công bằng.
• Câu 6 (gợi ý): Chi tiết rùa vàng là tưởng tượng nghệ thuật, gắn mong muốn hòa bình và cách giải thích tên hồ; nó có ý nghĩa văn hóa nhưng không thay thế tư liệu kiểm chứng sự kiện lịch sử.

HS kể lại một truyện đã tự chọn theo trình tự rõ ràng, nêu rõ bản kể và nguồn, sau đó trả lời câu hỏi trao đổi về chi tiết kì ảo hoặc người kể.

HS làm việc theo nhóm 4. Mỗi HS kể lại truyện trong 2 đến 3 phút, mở đầu bằng tên truyện và nguồn, chọn các mốc chính, kết bằng điều truyện làm em suy nghĩ. Các bạn trong nhóm lắng nghe, ghi lại một câu hỏi về chi tiết kì ảo hoặc người kể, sau đó đặt câu hỏi. Người kể trả lời trong giới hạn hiểu biết của truyện. GV nghe và chọn 3 đến 4 HS kể trước lớp. Tiêu chí: cốt truyện và nguồn (1 điểm); ngôi kể, trình tự, giọng rõ (1 điểm); trao đổi có chi tiết (1 điểm).

• Bài kể ngắn 2 đến 3 phút, có tên truyện, bản kể và nguồn; các mốc chính của cốt truyện; kết thúc bằng suy nghĩ cá nhân.
• Câu hỏi và câu trả lời về chi tiết kì ảo hoặc người kể, ví dụ: 'Vì sao tre ghép được thành cây?' (trả lời dựa trên lời người kể trong truyện).
• Nếu đổi ngôi kể, người kể không tự nhận biết mọi ý nghĩ của nhân vật khác.