Giáo án Vua chích chòe

Kết nối trải nghiệm của HS với vấn đề thái độ khinh người trong truyện; tạo tâm thế đọc và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đặt câu hỏi: “Em đã bao giờ bị người khác nhìn bằng ánh mắt coi thường, hoặc bị gọi bằng biệt danh chế giễu chưa? Khi đó em cảm thấy thế nào?” Sau đó GV nêu nhiệm vụ: tìm hiểu vì sao công chúa trong truyện bị đổi hoàn cảnh và điều gì thay đổi trong nhận thức của nàng.

• Một vài câu chia sẻ cảm xúc của HS (ví dụ: buồn, tổn thương, tức giận, muốn tránh mặt người nói).
• Nhận thức ban đầu: thái độ coi thường người khác có thể gây tổn thương; cần tìm hiểu cách truyện xử lí việc này.
• Nhiệm vụ học tập được ghi lên bảng: Đọc bản lược thuật, tìm chi tiết về thái độ, hoàn cảnh và bất ngờ cuối; phân biệt thông tin với suy luận.

HS nhận biết các chi tiết cho thấy công chúa nhìn người khác qua hình thức và địa vị, giải thích được vì sao các biệt danh bộc lộ tính cách trước khi thử thách xảy ra.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc bản lược thuật, điền Phiếu học tập số 1 (phần A) và trả lời câu hỏi:

• Công chúa đối xử với những người đến cầu hôn như thế nào?
• Việc đặt biệt danh chế giễu vị vua cho thấy điều gì về cách nàng nhìn người khác?
• Trong các chi tiết vừa tìm, chi tiết nào là thông tin của văn bản, chi tiết nào là suy luận của nhóm?

Phiếu học tập số 1 (phần A) đã hoàn thành, gồm:

• Chi tiết 1: Công chúa chê bai những người đến cầu hôn. (Thông tin văn bản)
• Chi tiết 2: Nàng đặt biệt danh chế giễu một vị vua. (Thông tin văn bản)
• Nhận xét: Công chúa nhìn người khác qua hình thức và địa vị; thái độ kiêu ngạo bộc lộ trước khi xung đột và thử thách xảy ra. (Suy luận có dẫn chứng)
• Kết luận nhóm: Thông tin văn bản là việc nàng làm và nói; suy luận là cách hiểu về tính cách nàng.

HS giải thích được vai trò của việc đổi hoàn cảnh (cuộc sống nghèo, lao động) trong việc giúp nhân vật đối diện giới hạn của bản thân và nhìn lại sự khinh người.

HS làm việc theo nhóm cũ, điền Phiếu học tập số 1 (phần B). Nhóm đọc lại đoạn tóm tắt về cuộc sống mới của công chúa và trả lời:

• Sau khi theo người hát rong nghèo, công chúa phải trải qua điều gì?
• Nàng không quen làm việc, gặp khó khăn gì? Điều đó giúp nàng nhận ra điều gì?
• Vì sao có thể nói việc đổi hoàn cảnh giúp nhân vật bớt khinh người?

Phiếu học tập số 1 (phần B) đã hoàn thành, gồm:

• Thông tin văn bản: Nàng sống trong cuộc sống nghèo và phải lao động; không quen làm việc nên vấp nhiều khó khăn; dần bớt khinh người.
• Suy luận có dẫn chứng: Việc phải tự làm những việc bình thường cho thấy nàng trước đây chưa hiểu công sức của người khác, nên việc đổi hoàn cảnh giúp nàng nhìn lại thái độ của mình.
• Kết luận nhóm: Đổi hoàn cảnh là yếu tố nghệ thuật để nhân vật nhìn lại sự khinh người; bài học chính là khiêm nhường và tôn trọng lao động.

HS giải thích được tác dụng của bất ngờ cuối và phân biệt được ý răn của truyện với việc tán thành mọi phương tiện như lừa dối, ép buộc, làm nhục.

GV tổ chức thảo luận cả lớp theo cặp đôi nhanh. HS trả lời hai câu hỏi:

• Người hát rong cuối truyện là ai? Bất ngờ này làm người đọc hiểu lại điều gì?
• Bài học khiêm nhường có nghĩa là chúng ta nên làm theo cách lừa dối, ép buộc hay không? Vì sao?

• Người hát rong cuối truyện chính là vị vua từng bị công chúa chê bai. (Thông tin văn bản)
• Tác dụng của bất ngờ cuối: đổi cách hiểu về sự việc trước đó, khiến người đọc thấy lại thái độ coi thường của công chúa. (Suy luận có dẫn chứng)
• Không nên hiểu bài học theo nghĩa làm theo cách lừa dối, ép buộc. Có thể học khiêm nhường, tôn trọng lao động, đồng thời phản đối ép buộc hoặc nhục mạ như phương tiện làm người khác thay đổi. (Kết luận cần thiết khi đọc truyền thống bằng câu hỏi hiện nay)

HS vận dụng kiến thức đã học để trả lời các câu hỏi trắc nghiệm, đúng – sai và nối; tự kiểm tra kết quả.

HS làm việc cá nhân trong 8 phút, sau đó đổi chéo vở với bạn cùng bàn để kiểm tra. GV có thể cho HS làm tiếp bài tương tác trên trang NeoEdu nếu thời gian cho phép. Đề bài:

• Câu 1: Công chúa ban đầu đối xử thế nào? A. Chê bai và chế giễu; B. Lắng nghe mọi người; C. Không nói lời nào.
• Câu 2: Nàng phải trải qua điều gì? A. Tiếp tục sống trong cung nhưng không giao tiếp; B. Cuộc sống nghèo và lao động; C. Được thưởng ngay vì lời chế giễu.
• Câu 3: Người hát rong cuối truyện là ai? Trả lời ngắn bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu.
• Câu 4: Bài học không nên rút theo nghĩa làm theo là gì? A. Bỏ thói khinh người; B. Trân trọng lao động; C. Dùng lừa dối, ép buộc để giáo dục.
• Câu 5: Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Bất ngờ cuối khiến người đọc hiểu lại vai người hát rong trong câu chuyện. b) Hiểu bài học khiêm nhường nghĩa là phải tán thành mọi cách lừa dối, ép buộc.
• Câu 6: Nối chi tiết/khái niệm với cách hiểu phù hợp: Biệt danh chế giễu – Kiêu căng; Lao động khó – Nhìn lại khả năng và công sức; Bất ngờ cuối – Đổi cách hiểu sự việc trước đó.

Đáp án:

• Câu 1: A (Chê bai và chế giễu).
• Câu 2: B (Cuộc sống nghèo và lao động).
• Câu 3: Người hát rong cuối truyện là vị vua từng bị công chúa chê bai. (Chấp nhận cách diễn đạt tương đương, dựa vào chi tiết của bản lược thuật.)
• Câu 4: C (Dùng lừa dối, ép buộc để giáo dục).
• Câu 5: a) Đ; b) S (Có thể phân tích ý răn truyền thống đồng thời phản đối phương tiện làm nhục trong ứng xử hiện nay.)
• Câu 6: Biệt danh chế giễu – Kiêu căng; Lao động khó – Nhìn lại khả năng và công sức; Bất ngờ cuối – Đổi cách hiểu sự việc trước đó.
  Tiêu chí tự chấm: đúng mỗi câu được 1 điểm, tổng 6 điểm (cách quy đổi do GV quyết định).

HS vận dụng cách viết nhận xét có dẫn chứng (nhận xét – chi tiết – giải thích tác dụng) và trình bày ý kiến phản biện có lí lẽ, tôn trọng người khác.

HS làm việc cặp đôi. Nhiệm vụ 1: Viết một đoạn ngắn (khoảng 5 đến 7 câu) phân tích một nét đáng chú ý của văn bản Vua chích chòe, có ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng. Nhiệm vụ 2: Một bạn trong lớp nói: “Phải làm người kiêu ngạo xấu hổ trước lớp mới ‘chừa’.” Em hãy phản biện ý kiến này bằng ít nhất một lí lẽ và một dẫn chứng từ ngữ liệu.

• Đoạn nhận xét mẫu: Nét đáng chú ý là việc đổi hoàn cảnh giúp công chúa nhìn lại sự khinh người. Chi tiết nàng phải sống nghèo và lao động cho thấy nàng chưa hiểu công sức bình thường. Tác dụng của chi tiết này là giúp người đọc thấy việc khiêm nhường có thể đến từ trải nghiệm thực tế, không chỉ từ lời răn.
• Ý kiến phản biện mẫu: Không nên làm người kiêu ngạo xấu hổ trước lớp, vì việc làm nhục trước đám đông dễ gây thêm tổn thương. Có thể góp ý thẳng về hành vi và hậu quả, đặt giới hạn hoặc nhờ giáo viên hỗ trợ. Mục đích sửa hành vi không cho phép xúc phạm con người.
  Tiêu chí chấm tham khảo: nhận xét đúng trọng tâm (0,5 điểm); chi tiết chính xác (0,5 điểm); giải thích nội dung hoặc hình thức (0,75 điểm); diễn đạt (0,25 điểm). Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và bằng chứng từ ngữ liệu.