NeoEdu
Giáo án Ngữ văn 6
Ngữ vănLớp 6Bài 7. Thế giới cổ tích

Giáo án Viết bài văn đóng vai nhân vật kể lại một truyện cổ tích

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được yêu cầu của bài văn đóng vai nhân vật kể lại truyện cổ tích: chọn một nhân vật, xưng “tôi” nhất quán, giữ sự việc cốt lõi, chỉ kể điều nhân vật biết hoặc nói rõ cách biết.
  • Trình bày được quy trình viết gồm bốn bước: xác định đề tài, người đọc và yêu cầu; tìm ý, lập dàn ý; viết bản nháp bằng lời riêng; đọc lại và chỉnh sửa.
  • Giải thích được vì sao cần phân biệt thông tin nghe lại với suy nghĩ riêng của người kể khi đóng vai nhân vật.
  • Vận dụng được dàn ý ba phần (mở, thân, kết) để viết đoạn mở của bài văn đóng vai theo một truyện cổ tích đã chọn.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: HS tự đối chiếu bản viết của mình với yêu cầu kiểu bài và tiêu chí chấm, chủ động sửa chỗ chưa đạt.
  • Giao tiếp và hợp tác: HS trao đổi theo cặp đôi, nhận xét bản sửa của bạn bằng câu có lí do cụ thể, lắng nghe và điều chỉnh ý kiến.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS xử lí tình huống ngôi kể và giới hạn điều biết khi viết, đề xuất cách sửa đoạn văn phù hợp.

b) Năng lực đặc thù

  • Năng lực ngôn ngữ (đọc, viết, nói và nghe): đọc hiểu yêu cầu kiểu bài, viết đoạn văn đóng vai xưng “tôi” nhất quán, trình bày nhận xét có dẫn chứng khi thảo luận.
  • Năng lực văn học: nhận biết người kể ngôi thứ nhất trong truyện cổ tích, cảm nhận được cảm xúc hợp lí của nhân vật và thông điệp “biết đủ, giữ lời” của câu chuyện được đóng vai.

3. Phẩm chất

  • Trung thực: không kể điều nhân vật không biết như thể đã chứng kiến; nêu rõ nguồn thông tin khi kể lại điều nghe từ người khác.
  • Trách nhiệm: hoàn thành phiếu học tập, tự kiểm tra và chỉnh sửa bài viết của mình theo tiêu chí, nộp bài đúng hạn ở nhà.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi hai câu khởi động, dàn ý mẫu, quy trình viết bốn bước và đáp án các bài tập.
  • Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in cho mỗi nhóm hoặc chiếu lên bảng).
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác (neoedu.vn/learn/6/literature/bai-7-viet-dong-vai-co-tich), dùng ở hoạt động Hình thành kiến thức và Luyện tập để kiểm tra nhanh.
  • Tiêu chí chấm bài (rubric 4 điểm) ghi trên bảng.

2. Học sinh

  • SGK Ngữ văn 6, tập một, Kết nối tri thức với cuộc sống.
  • Vở ghi, bút, bút chì, giấy nháp.
  • Bút dạ và giấy khổ A3 hoặc giấy nháp để vẽ sơ đồ tư duy theo nhóm.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Ai đang kể chuyện?

a) Mục tiêu

HS nhận biết người kể ngôi thứ nhất chỉ được kể điều mình biết, từ đó xác định vấn đề cần giải quyết của tiết học.

b) Nội dung

GV chiếu hai câu về truyện Cây khế:
A. “Tôi nghe anh tôi đã lấy quá phần của chim.”
B. “Tôi thấy anh tôi đang nghĩ gì trong lòng khi nhận vàng.”
Câu hỏi: Câu nào có thể do người em kể trong vai nhân vật? Vì sao?

c) Sản phẩm

HS nêu được: câu A phù hợp vì người em chỉ nghe kể lại; câu B vượt quá điều người em có thể biết, vì không ai biết chắc suy nghĩ trong lòng người khác. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: viết bài đóng vai mà vẫn giữ đúng giới hạn điều nhân vật biết.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu hai câu A, B và nêu câu hỏi: “Câu nào có thể do người em kể? Vì sao?”. GV cho HS suy nghĩ 1 phút.

    Học sinh

    HS đọc hai câu, suy nghĩ và giơ tay hoặc ghi nhanh ra nháp.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV theo dõi, gợi ý: “Người em có tận mắt thấy anh làm gì không? Có biết anh nghĩ gì không?”.

    Học sinh

    HS tự suy nghĩ, có thể thảo luận nhanh với bạn cùng bàn.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS trình bày, khuyến khích HS giải thích bằng lí do.

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: “Câu A vì người em nghe anh tôi kể lại.” “Câu B không đúng vì người em không thể biết chắc suy nghĩ trong lòng anh.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: người kể xưng “tôi” chỉ được kể điều nhân vật biết hoặc nói rõ cách biết. GV giới thiệu nhiệm vụ của tiết học.

    Học sinh

    HS ghi tên bài và nhiệm vụ vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Yêu cầu kiểu bài và quy trình viết

a) Mục tiêu

HS nêu được yêu cầu của bài văn đóng vai nhân vật kể lại truyện cổ tích và trình bày được bốn bước quy trình viết.

b) Nội dung

HS đọc mục Chuẩn bị và tổ chức ý trong SGK (và có thể xem thêm ví dụ tương tác trên NeoEdu), sau đó làm nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1 bằng sơ đồ tư duy trên giấy khổ A3.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Kiểu bài này yêu cầu người kể phải làm gì về ngôi kể và điều được kể? (2) Vì sao phải xác định người đọc và yêu cầu trước khi tìm ý? (3) Sau khi viết nháp, bước nào giúp phát hiện chi tiết vượt quá điều nhân vật biết?

c) Sản phẩm

Sơ đồ tư duy của nhóm gồm hai nhánh chính:

  • Yêu cầu kiểu bài: chọn một nhân vật cổ tích; xưng “tôi” nhất quán; giữ sự việc cốt lõi; chỉ kể điều nhân vật biết hoặc giải thích cách biết; có thể thêm cảm xúc hợp lí nhưng không đảo thông điệp.
  • Quy trình viết: (1) xác định đề tài, người đọc và yêu cầu; (2) tìm ý, lập dàn ý; (3) viết bản nháp bằng lời riêng; (4) đọc lại và chỉnh sửa; có thể quay lại bước trước khi cần.
    Kết luận: bước đọc lại và chỉnh sửa giúp phát hiện chi tiết vượt quá điều nhân vật biết.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chia lớp thành nhóm 4, phát Phiếu học tập số 1 và giấy A3. Nêu nhiệm vụ: đọc mục Chuẩn bị và tổ chức ý, hoàn thành sơ đồ tư duy gồm hai nhánh “Yêu cầu kiểu bài” và “Quy trình viết”. Nhắc: chỉ 6 phút.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc SGK, phân công người ghi, người trình bày, người kiểm tra.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỏi nhóm còn lúng túng: “Người kể có được biết suy nghĩ của anh không?” “Nếu người kể nghe lại từ người khác thì nên làm gì?”

    Học sinh

    HS thảo luận và vẽ sơ đồ. Dự kiến HS ghi: “xưng tôi nhất quán”, “chỉ kể điều biết hoặc nói rõ cách biết”, “bốn bước viết”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 nhóm treo sơ đồ, nhóm khác nhận xét, bổ sung. GV đặt câu hỏi: “Vì sao phải xác định người đọc trước khi tìm ý?”

    Học sinh

    HS trình bày. Dự kiến trả lời: “Vì xác định người đọc giúp chọn chi tiết vừa đủ và rõ ràng.” Nhóm khác bổ sung về bước đọc lại.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt yêu cầu kiểu bài và quy trình bốn bước, nhấn mạnh quy trình cho phép quay lại bước trước. GV lưu ý: bài mẫu chỉ là một cách triển khai, không phải đáp án duy nhất.

    Học sinh

    HS chỉnh sơ đồ theo phần chốt và ghi vào vở.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 8 phút

Đọc bài mẫu để nhận xét có dẫn chứng

a) Mục tiêu

HS phân biệt được thông tin văn bản với suy luận riêng và nhận xét được bài mẫu bằng dẫn chứng cụ thể.

b) Nội dung

HS làm cặp đôi, đọc đoạn mở, đoạn thân và đoạn kết của bài mẫu trong SGK, tìm dẫn chứng theo ba nhóm:
(1) Câu cho biết nguồn thông tin nghe lại;
(2) Chi tiết cụ thể thể hiện người kể giữ lời hứa;
(3) Nhận định riêng của người kể và căn cứ của nhận định đó.
Câu hỏi GV đặt ra: “Chi tiết nào cho thấy người em không tự ý thêm ngăn giấu? Chi tiết đó có tác dụng gì với thông điệp của truyện?”

c) Sản phẩm

Bảng ghi của cặp đôi (ghi vào vở):

  • Thông tin nghe lại: “chuyện sau này tôi nghe người khác thuật lại” → nguồn thông tin được nêu rõ.
  • Chi tiết thể hiện giữ lời: “làm đúng kích thước, chứ không thêm ngăn giấu” → thể hiện đức tính biết giữ lời, làm đúng điều đã hứa.
  • Nhận định riêng có căn cứ: “Với phần mình, tôi giữ bài học biết đủ và giữ lời” → được dựa trên việc người em không lấy quá phần.
    Kết luận: nhận xét cần gắn với chi tiết và tác dụng, không chỉ nhắc lại cốt truyện.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu đoạn trích cần đọc, nêu ba nhóm dẫn chứng và câu hỏi gợi ý. Yêu cầu cặp đôi ghi lại dẫn chứng vào vở.

    Học sinh

    HS đọc đoạn trích, nhận nhiệm vụ.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát, hỏi cặp đôi: “Câu này là điều người em trực tiếp thấy hay được nghe kể?”

    Học sinh

    HS tìm và phân loại dẫn chứng. Dự kiến: “Câu ‘chuyện sau này tôi nghe người khác thuật lại’ là thông tin nghe lại.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp báo cáo, yêu cầu nêu rõ: dẫn chứng là gì, thuộc nhóm nào, có tác dụng gì.

    Học sinh

    HS trình bày, các cặp khác bổ sung hoặc phản biện bằng dẫn chứng khác trong bài.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: phân biệt rõ điều văn bản cho biết với suy luận riêng; nhận xét phải có dẫn chứng và nói được tác dụng.

    Học sinh

    HS hoàn thiện bảng ghi trong vở.

Hoạt động 3: Luyện tập · 12 phút

Củng cố qua bài tập và sửa đoạn văn

a) Mục tiêu

HS vận dụng yêu cầu kiểu bài để lựa chọn đúng, đánh giá đúng và sửa được một đoạn văn vi phạm giới hạn ngôi kể.

b) Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba nhiệm vụ lấy từ bài tập trong bài học:
(1) Chọn đáp án đúng về yêu cầu kiểu bài (bài 1).
(2) Đánh giá các ý đúng, sai (bài 4).
(3) Sửa đoạn văn sau cho rõ ý và đúng yêu cầu, giải thích một thay đổi: “Tôi là người em nhưng tôi biết mọi ý nghĩ kín của anh và tất cả việc ở biển dù tôi không đi cùng.” (bài 6)
HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đổi vở với bạn cùng bàn để đối chiếu.

c) Sản phẩm

Đáp án và kết quả mong đợi:

  • Bài 1: Đáp án A – Xưng “tôi” nhất quán, giữ cốt truyện và giới hạn điều nhân vật biết. Lí do: đây là yêu cầu riêng của kiểu bài, không phải bước viết chung.
  • Bài 4: a) Đ (có thể thêm cảm xúc hợp lí); b) S (người kể không mặc nhiên biết mọi việc ngoài tầm mắt); c) Đ (khi kể điều nghe lại nên nêu nguồn trong mạch kể).
  • Bài 6: Bản sửa mẫu: “Tôi nghe kể lại rằng anh đã lấy quá phần. Tôi không biết mọi điều anh nghĩ.” Giải thích: bản sửa giữ giới hạn ngôi kể và cho biết nguồn thông tin, không khẳng định điều người em không thể biết.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 2, nêu thời gian 4 phút làm cá nhân, sau đó đổi vở đối chiếu. Nhắc: bài 6 cần ghi rõ lí do sửa.

    Học sinh

    HS nhận phiếu và làm bài cá nhân.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi kiểm tra, hỏi: “Câu này có kể điều người em không thể biết không?” Gợi ý HS dùng cụm “tôi nghe kể lại”.

    Học sinh

    HS làm bài và đổi vở đối chiếu. Dự kiến HS sửa: “Tôi nghe kể lại rằng anh đã lấy quá phần.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS đọc bản sửa và nêu lí do, cả lớp nhận xét. GV hỏi thêm: “Nếu bỏ hẳn cụm ‘nghe kể lại’ thì điều gì xảy ra?”

    Học sinh

    HS trả lời: người đọc sẽ hiểu người em đã biết chắc chuyện đó, vi phạm giới hạn điều nhân vật biết.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV công bố đáp án bài 1, 4, 6 và có thể dùng bài tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh. Chốt: mọi sửa đổi phải giữ ngôi kể và giới hạn điều biết.

    Học sinh

    HS đối chiếu, sửa lại bài làm trong phiếu và ghi lại các lỗi đã mắc.

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Viết đoạn mở cho bài đóng vai

a) Mục tiêu

HS vận dụng yêu cầu kiểu bài và dàn ý ba phần để viết đoạn mở cho bài văn đóng vai theo một truyện cổ tích tự chọn.

b) Nội dung

HS chọn một nhân vật cổ tích quen thuộc, xưng “tôi”, viết đoạn mở khoảng 4–5 câu giới thiệu nhân vật và sự việc khởi đầu, trong đó chỉ kể điều nhân vật biết. Sau khi viết, HS tự kiểm theo ba câu hỏi: (1) Có xưng “tôi” nhất quán không? (2) Có chi tiết nào vượt quá điều nhân vật biết không? (3) Có nói rõ nguồn thông tin khi kể điều nghe lại không?

c) Sản phẩm

Đoạn mở hoàn chỉnh 4–5 câu, xưng “tôi”, đúng giới hạn điều nhân vật biết, kèm kết quả tự kiểm ba câu hỏi (ghi “Đạt” hoặc “Chưa đạt” và sửa lại nếu cần). Đoạn mở này là phần đầu của bài văn hoàn chỉnh về nhà.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu nhiệm vụ viết đoạn mở 4–5 câu theo nhân vật tự chọn và ba câu hỏi tự kiểm. Nhắc HS giữ giới hạn điều nhân vật biết.

    Học sinh

    HS chọn nhân vật, nhận nhiệm vụ.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỏi HS: “Người kể đang biết chuyện này từ đâu?”

    Học sinh

    HS viết nháp đoạn mở và tự kiểm. Dự kiến HS viết: “Tôi là người em trong câu chuyện … Ngày chia gia tài, tôi …”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS đọc đoạn mở, cả lớp nhận xét theo ba câu hỏi tự kiểm.

    Học sinh

    HS đọc và nhận xét bạn bằng một dẫn chứng cụ thể từ đoạn văn.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét chung, chốt: đoạn mở cần giới thiệu nhân vật, xưng “tôi” nhất quán và chỉ kể điều biết. GV giao nhiệm vụ hoàn thiện bài ở nhà.

    Học sinh

    HS ghi nhiệm vụ về nhà vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhiệm vụ nhóm: Đọc mục Chuẩn bị và tổ chức ý trong SGK, hoàn thành sơ đồ tư duy gồm hai nhánh.

  • Nhánh 1: Yêu cầu kiểu bài đóng vai nhân vật kể lại truyện cổ tích
  • Nhánh 2: Quy trình viết bài văn
    Câu hỏi thảo luận:
  1. Người kể phải xưng ngôi nào và được kể những điều gì?
  2. Vì sao phải xác định người đọc và yêu cầu trước khi tìm ý?
  3. Bước nào giúp phát hiện chi tiết vượt quá điều nhân vật biết?
    Kết quả: sơ đồ tư duy trên giấy A3 của nhóm.

Phiếu học tập số 2

Họ và tên: ……………………… Lớp: ………
Câu 1. Đóng vai người em kể Cây khế cần giữ điều gì?
A. Xưng “tôi” nhất quán, giữ cốt truyện và giới hạn điều nhân vật biết
B. Kể mọi ý nghĩ của anh như chính mình chứng kiến
C. Đổi toàn bộ kết quả rồi không ghi phần sáng tạo
Câu 2. Đánh dấu Đ (đúng) hoặc S (sai):
a) Có thể thêm cảm xúc hợp lí của nhân vật được đóng vai. ……
b) Người kể xưng “tôi” mặc nhiên biết mọi việc ngoài tầm mắt. ……
c) Khi kể điều nghe lại, nên nêu nguồn trong mạch kể. ……
Câu 3. Sửa đoạn sau cho rõ ý và đúng yêu cầu, giải thích một thay đổi:
“Tôi là người em nhưng tôi biết mọi ý nghĩ kín của anh và tất cả việc ở biển dù tôi không đi cùng.”
Bản sửa: ……………………………………
Lí do: ……………………………………

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thiện bài văn đóng vai nhân vật kể lại một truyện cổ tích đã chọn, xưng “tôi”, bám theo dàn ý ba phần: mở, thân, kết; đoạn mở đã viết trên lớp là phần đầu của bài.
  • Trong phần thân, chọn ít nhất một chi tiết cụ thể làm trọng tâm và giải thích vì sao chọn chi tiết đó.
  • Kiểm tra bài theo ba câu hỏi tự kiểm (xưng “tôi” nhất quán; không kể điều nhân vật không thể biết; nêu nguồn khi kể điều nghe lại), sau đó đọc lại và chỉnh sửa lỗi chính tả, diễn đạt.
  • Tự đối chiếu bài với rubric 4 điểm (đúng yêu cầu và thể loại 0,5; nội dung cụ thể, chi tiết phù hợp 2; bố cục, liên kết 0,75; diễn đạt, chính tả 0,5; cách nhìn riêng có căn cứ 0,25) và ghi vào vở một điều em cần cải thiện.
  • Nộp bài vào tiết học sau để GV nhận xét theo tiêu chí.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.