Giáo án Kể lại một truyện cổ tích bằng lời một nhân vật

HS nhớ lại truyện Sọ Dừa và nhận ra việc đổi người kể làm thay đổi cách câu chuyện được nhìn nhận, từ đó xác định nhiệm vụ của bài học.

GV nêu câu hỏi: “Nếu câu chuyện Sọ Dừa được kể bởi cô út thay vì người kể theo lối thông thường, em sẽ thấy điều gì khác?”. HS trả lời nhanh theo cặp đôi, sau đó cả lớp nêu một ví dụ về việc cô út biết hoặc không biết điều gì trong truyện.

HS nêu được: người kể là cô út, kể theo ngôi thứ nhất “tôi”; cô út trực tiếp mang cơm đến nơi chăn bò và nghe tiếng sáo nên biết những việc đó; còn những tính toán kín của hai chị thì cô út chỉ hiểu sau khi sự thật được làm rõ. Kiến thức rút ra: người kể và cách họ biết việc quyết định điều người nghe được biết.

HS xác định được các yếu tố cần có khi chuẩn bị bài nói: chọn người kể, giữ ngôi kể thứ nhất, sắp xếp sự việc theo trình tự và phân biệt việc người kể biết với việc người kể không biết.

HS làm theo nhóm 4 người, sử dụng Phiếu học tập số 1 để lập bảng chuẩn bị bài nói cho truyện Sọ Dừa (vai cô út). Sau đó, mỗi nhóm lập thẻ ghi chú gồm 4–6 từ khóa theo thứ tự sự việc. GV đặt câu hỏi gợi mở: “Ghi chú nên chứa câu đầy đủ hay từ khóa? Vì sao?”.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Ví dụ nội dung đúng: Truyện: Sọ Dừa; Nhân vật kể: cô út; Ngôi kể: thứ nhất (“tôi”); Việc người kể trực tiếp biết: mang cơm đến nơi chăn bò, thấy đàn bò lúc nào cũng no, nghe tiếng sáo và thấy chàng trai; Việc người kể chỉ hiểu sau: tính toán kín của hai chị và việc hai chị hại mình. Ghi chú từ khóa theo thứ tự: mở truyện và ngôi kể → mang cơm → đàn bò no, tiếng sáo → kết duyên → hai chị hại → đoàn tụ. Kiến thức rút ra: ghi chú cần ngắn, theo trình tự, không chép cả bài.

HS phân biệt được thông tin có trong truyện với suy luận riêng của người kể và biết dùng dẫn chứng khi nhận xét.

GV chiếu đoạn bài nói mẫu về Sọ Dừa. HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2: gạch chân câu nêu thông tin có trong truyện và đánh dấu câu là suy luận riêng (cảm nhận, đánh giá, kết luận cá nhân). Sau đó, nhóm viết một nhận xét có dẫn chứng về một chi tiết trong bài nói mẫu.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Ví dụ nội dung đúng: Thông tin có trong truyện: “Khi mang cơm đến nơi chăn bò, tôi không chê dáng vẻ khác thường của chàng”; “Đàn bò lúc nào cũng no”; “Có lần tôi nghe tiếng sáo rồi thấy một chàng trai”; “Khi chồng đi xa, hai chị tìm cách hại tôi”. Suy luận riêng: “tôi hiểu sự tận tâm cần được nhìn nhận qua việc làm”; “tôi tin rằng người khác mình cần được đối xử tử tế từ đầu”. Nhận xét mẫu có dẫn chứng: “Chi tiết đàn bò lúc nào cũng no cho thấy chàng trai chăm chỉ; đây là căn cứ để cô út đánh giá cao phẩm chất của chàng.”

HS nghe đoạn ngữ liệu riêng và trả lời đúng các câu hỏi về người kể, việc được kể, cách biết việc và ngôi kể.

GV mở đoạn nghe ngữ liệu riêng trên trang NeoEdu (hoặc đọc to). HS nghe và chọn đáp án cho 4 câu hỏi trắc nghiệm. Các câu hỏi:

1. Người nói đóng vai ai? A. Người em; B. Người anh; C. Chim.
2. Túi được làm thế nào? A. Không làm; B. Theo lời dặn; C. Lớn gấp nhiều lần.
3. Việc của anh được biết bằng cách nào? A. Tự có mặt mọi nơi; B. Đọc ý nghĩ; C. Nghe kể lại.
4. Yêu cầu ngôi kể là gì? A. Nhất quán ngôi tôi; B. Đổi ngôi tùy ý; C. Luôn biết hết.

Đáp án: 1. A (Người em); 2. B (Theo lời dặn); 3. C (Nghe kể lại); 4. A (Nhất quán ngôi tôi). Kiến thức HS rút ra: người nói phải giữ đúng người kể, việc được kể và cách biết việc; ngôi kể cần nhất quán trong suốt bài nói. Câu trả lời cần đúng với thông tin đã nghe, không thêm điều không được nói.

HS lập ghi chú, trình bày bài nói 2–3 phút theo ngôi thứ nhất, lắng nghe bạn, đặt câu hỏi làm rõ, đưa nhận xét có dẫn chứng và đáp lại nhận xét một cách tôn trọng.

Nhiệm vụ 1 (lập ghi chú): Mỗi HS chọn một truyện cổ tích đã học và nhân vật kể (ưu tiên vai cô út trong Sọ Dừa để làm mẫu), lập ghi chú bằng thẻ từ khóa theo thứ tự: mở truyện và ngôi kể → sự việc theo thứ tự → chi tiết trọng tâm → điều muốn trao đổi.
Nhiệm vụ 2 (bài nói): Đóng vai kể cổ tích theo ngôi thứ nhất, giữ trình tự và giới hạn biết; đổi giọng phù hợp, không diễn cảm quá đà làm mất ý. Thời lượng 2–3 phút.
Nhiệm vụ 3 (phản hồi): Người nghe ghi ý, không ngắt lời, sau đó nêu một câu hỏi làm rõ và một nhận xét có dẫn chứng. Người nói đáp lại một nhận xét bằng lí do, tôn trọng và sẵn sàng sửa.

Tiêu chí chấm bài nói (người dạy đánh giá, không chấm tự động, tổng 4 điểm): đủ nội dung và trọng tâm (1,5); chi tiết hoặc lí lẽ (1); giọng nói và ngôn ngữ dễ hiểu (0,75); tương tác và thời gian (0,5); thái độ tôn trọng (0,25).
Câu hỏi làm rõ và nhận xét mẫu (2 điểm): hỏi đúng chỗ cần làm rõ (1); nhận xét cụ thể, lịch sự (1). Ví dụ: “Bạn nói đã thay đổi sau sự việc; hành động nào cho thấy điều đó?”.
Đáp lại nhận xét mẫu (2 điểm): đáp trọng tâm có lí do (1); tôn trọng và nhận điều có thể sửa (1). Ví dụ: “Mình hiểu ý bạn. Mình chọn chi tiết này vì nó dẫn đến thay đổi chính. Tuy vậy, mình sẽ nói rõ thời điểm hơn để bạn dễ theo dõi.”

HS vận dụng kiến thức về ngôi kể và giới hạn biết để kể lại một truyện cổ tích quen thuộc bằng lời một nhân vật khác, gắn với đời sống và cách nhìn nhận người khác.

Trên lớp, GV giao nhiệm vụ: chọn một truyện cổ tích quen thuộc (Tấm Cám, Thạch Sanh hoặc truyện đã học), chọn nhân vật kể (không phải nhân vật chính nếu có thể), lập dàn ý 3–5 sự việc theo trình tự và ghi rõ những việc người kể biết, chỉ nghe kể lại hoặc chưa biết. Bài nói dài 2 phút và được ghi âm để nộp qua nhóm lớp. Nhiệm vụ về nhà: hoàn thiện dàn ý và ghi âm; trên lớp, GV mời 2 HS trình bày ngắn gọn phần mở đầu.

Dàn ý gồm: tên truyện; nhân vật kể và ngôi kể thứ nhất; 3–5 sự việc theo trình tự; chi tiết trọng tâm; đoạn kết nêu suy nghĩ của người kể (ghi rõ đây là suy luận riêng). Bản ghi âm 2 phút hoặc bài nói đầy đủ, đáp ứng tiêu chí: giữ ngôi kể, đúng giới hạn biết, không tự thêm việc người kể không thể biết. Ví dụ với truyện Sọ Dừa và vai người chồng: người kể chỉ nói việc mình trực tiếp làm, không kể lại tính toán của hai chị khi chưa được biết.