Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức đã học về cổ tích và các vật thần kì; xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

HS trả lời nhanh ba câu hỏi GV đưa lên màn hình: (1) Nêu đặc điểm chung của truyện cổ tích. (2) Kể tên một vật thần kì em nhớ trong ba truyện Thạch Sanh, Cây khế, Vua chích chòe. (3) Theo em, một truyện cổ tích thường đề cao điều gì và phê phán điều gì?

Các ý HS nêu ra được ghi trên bảng: cổ tích có yếu tố hoang đường, kì ảo, nhân vật thường đại diện cho thiện và ác; vật thần kì gồm đàn thần, niêu cơm (Thạch Sanh), cây khế, chim, túi (Cây khế); truyện đề cao nhân nghĩa, chăm chỉ và phê phán tham lam, kiêu ngạo, khinh người. GV ghi tiêu đề “Nhiệm vụ tiết học: So sánh – Đọc mở rộng – Nhận xét có dẫn chứng”.

Hệ thống hoá kiến thức về vai trò vật thần kì và cơ hội tương ứng; nhận xét có dẫn chứng và phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Yêu cầu: (1) Điền vai trò của đàn thần và niêu cơm trong Thạch Sanh. (2) Điền hai cơ hội tương ứng trong Cây khế và lựa chọn của người anh, người em. (3) Trả lời câu hỏi trọng tâm: So sánh vai trò của lòng nhân hậu trong Thạch Sanh với giới hạn lòng tham trong Cây khế; cần tránh suy kết quả truyện thành quy luật đời thật thế nào? Mỗi ý phải có dẫn chứng từ văn bản và ghi rõ phần nào là thông tin, phần nào là suy luận của nhóm.

Kết quả nhóm dự kiến: Thạch Sanh – đàn thần giúp sự thật được nghe, niêu cơm biến đối địch thành cùng ăn; người tốt không chỉ mạnh mà còn có cách dùng sức mạnh khác. Cây khế – cơ hội thứ nhất: người em nhận cây khế, chăm chỉ, giữ lời dặn (làm túi vừa lời dặn); cơ hội thứ hai: người anh may túi lớn, lấy quá nhiều vì tham và gặp nạn trên đường về. So sánh: lòng nhân hậu đem lại kết quả tốt đẹp, giới hạn của lòng tham dẫn đến tai hoạ; nhưng không nên suy rằng người nghèo luôn được đền đáp hay người tham nhất định gặp nạn, vì đó là cách đọc quy luật hoá một câu chuyện hoang đường. Kết luận riêng: bài học nên là tránh tham, không phán xét người gặp khó khăn.

Phân tích tác dụng của đổi hoàn cảnh và bất ngờ cuối truyện trong Vua chích chòe; nhận diện điệp ngữ, thành ngữ và nghĩa từ trong văn bản cổ tích.

Cặp đôi đọc lại lược thuật truyện Vua chích chòe trong SGK, trả lời: (1) Vì sao truyện dùng đổi hoàn cảnh (từ công chúa thành người làm việc)? (2) Bất ngờ cuối truyện (người hát rong là vua) làm nhân vật nhìn lại điều gì? (3) Tìm một điệp ngữ hoặc thành ngữ trong văn bản đã học và nêu tác dụng. (4) Nêu nghĩa một từ trong văn bản bằng cách dựa vào ngữ cảnh.

Đáp án dự kiến: (1) Đổi hoàn cảnh giúp công chúa trải nghiệm công việc bình thường, từ đó thấy mình chưa hiểu công sức của người khác. (2) Bất ngờ cuối truyện khiến nàng nhận ra mình từng khinh người, đồng thời nhấn bài học về kiêu căng. (3) HS nêu được một điệp ngữ hoặc thành ngữ có trong văn bản kèm tác dụng nhấn mạnh hoặc làm rõ ý; GV yêu cầu ghi đúng câu chứa từ. (4) HS giải nghĩa từ dựa vào ngữ cảnh câu văn và kiểm tra lại bằng từ điển hoặc chú thích trong SGK.

Vận dụng kiến thức đọc hiểu để trả lời đúng các câu hỏi về ba truyện; tự kiểm tra kết quả bằng học liệu số.

HS làm 10 câu bài tập trong SGK. Câu 1 và câu 5, 9 yêu cầu HS đọc lược thuật và nêu ý chính của từng truyện. Câu 2, 3, 6, 7, 10 là trắc nghiệm. Câu 4 và câu 8 là câu hỏi trả lời ngắn. Sau khi làm xong, HS vào trang bài học NeoEdu để làm bài tập tương tác và đối chiếu.
Đề và đáp án:

1. Thạch Sanh (tác giả dân gian, truyện cổ tích): tóm tắt trong SGK. Đáp án: Thạch Sanh dũng cảm, thật thà, được nhờ đàn thần và niêu cơm để sự thật được nhận ra; chàng không lấy báo thù làm mục đích.
2. Ai lợi dụng và cướp công? A. Người thợ vườn; B. Lí Thông; C. Thạch Sanh. Đáp án: B. Lí Thông.
3. Thạch Sanh cứu công chúa khỏi đâu? A. Một cơn tuyết; B. Nhà ga; C. Đại bàng. Đáp án: C. Đại bàng.
4. Vật giúp nói rõ oan khuất là gì? Đáp án gợi ý: đàn thần. Chấp nhận cách diễn đạt tương đương có bằng chứng từ truyện.
5. Cây khế (tác giả dân gian, truyện cổ tích): tóm tắt trong SGK. Đáp án: người em nhận cây khế, chăm chỉ; người anh tham, lấy quá nhiều vàng và gặp nạn.
6. Người em nhận tài sản gì? A. Cây khế; B. Toàn bộ nhà lớn; C. Thuyền buôn. Đáp án: A. Cây khế.
7. Chim yêu cầu điều gì về túi? A. Không cần túi; B. Làm vừa lời dặn; C. Càng to càng tốt. Đáp án: B. Làm vừa lời dặn.
8. Người anh khác em ở hành động nào? Đáp án gợi ý: lấy quá nhiều vì tham. Chấp nhận cách diễn đạt tương đương.
9. Vua chích chòe (anh em nhà Grimm, truyện cổ tích): tóm tắt trong SGK. Đáp án: công chúa kiêu ngạo bị ép theo người hát rong nghèo, dần bớt khinh người; cuối truyện người hát rong là vị vua bị chê.
10. Công chúa ban đầu đối xử thế nào? A. Lắng nghe mọi người; B. Không nói lời nào; C. Chê bai và chế giễu. Đáp án: C. Chê bai và chế giễu.

Bài làm của HS đạt đúng đáp án các câu 2, 3, 6, 7, 10 (B, C, A, B, C); câu 4 đáp án đàn thần; câu 8 đáp án lấy quá nhiều vì tham; câu 1, 5, 9 nêu đúng ý chính của mỗi truyện, không chép nguyên văn. Kết quả tự kiểm tra trên trang NeoEdu được ghi vào vở.

Đọc trọn một văn bản cùng kiểu, lập phiếu đọc có hai bằng chứng và một nhận xét riêng; giải thích vì sao chi tiết mình chọn là quan trọng.

HS đọc trọn một văn bản cổ tích khác ngoài sách giáo khoa đã chuẩn bị ở nhà (từ thư viện hoặc nguồn hợp pháp), lập Phiếu học tập số 2 gồm: tên văn bản, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng (chi tiết cụ thể kèm trích dẫn ngắn), một nhận xét riêng có lí do. Trong nhóm, mỗi HS chia sẻ phiếu trong 2 phút và giải thích vì sao chi tiết mình chọn quan trọng. Trọng tâm vận dụng: yếu tố thần kì, nghĩa từ, thành ngữ, điệp ngữ.

Phiếu đọc mở rộng hoàn chỉnh của mỗi HS: ghi rõ tên văn bản, nguồn, kiểu văn bản là cổ tích; hai bằng chứng là chi tiết có dẫn chứng; một nhận xét riêng gắn với chi tiết và tác dụng (không chỉ nhắc cốt truyện). Ví dụ dự kiến: “Chi tiết vật thần kì giúp nhân vật thiện vượt khó, tác dụng làm nổi bật lòng nhân hậu.” Phần giải thích lựa chọn chi tiết được nói trong nhóm.