Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động vốn hiểu biết sẵn có về truyện cổ tích và dẫn HS vào nhiệm vụ tìm đặc điểm của kiểu văn bản này.

GV đặt câu hỏi: “Em hãy kể tên một truyện cổ tích em đã đọc. Trong truyện có nhân vật nào và có việc gì vượt khỏi đời thường không?”. HS trả lời nhanh trong 1 đến 2 phút, GV ghi hai cột lên bảng: “Nhân vật” và “Việc kì lạ”.

Danh sách ngắn trên bảng, ví dụ: Thạch Sanh có cây đàn thần, tiếng đàn làm cho công chúa sống lại; Tấm Cám có con bống biết nói. HS nêu được tên truyện và ít nhất một chi tiết vượt đời thường, làm cơ sở để hình thành khái niệm “chi tiết thần kì” ở hoạt động sau.

Nêu được đặc điểm nội dung, mô típ và các khái niệm nhân vật cổ tích, chi tiết thần kì, ước mơ công bằng.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc mục “Đặc điểm của truyện cổ tích” trong sách, sau đó hoàn thành các mục trong phiếu: (1) Cổ tích kể về điều gì và thể hiện ước mơ nào? (2) Kể tên ba mô típ thường gặp. (3) Giải thích ba khái niệm: nhân vật cổ tích, chi tiết thần kì, ước mơ công bằng. (4) Vì sao nói không phải truyện nào cũng giống hệt một khuôn?

Kết quả thảo luận của nhóm ghi trên giấy A3, gồm:

• Cổ tích thường kể số phận con người trong quan hệ gia đình, xã hội và thể hiện ước mơ về công bằng, cuộc sống tốt hơn.
• Ba mô típ: thử thách, trợ giúp thần kì, kết thúc đổi thay.
• Nhân vật cổ tích là hình tượng thường thuộc kiểu người quen thuộc trong truyện dân gian; chi tiết thần kì là yếu tố vượt đời thường tham gia giải quyết tình huống; ước mơ công bằng là mong muốn người tốt được ghi nhận và cái ác bị ngăn.
• Truyện không giống hệt một khuôn vì mỗi truyện có thể dùng mô típ khác nhau, kết thúc khác nhau.

Phân biệt được chi tiết thần kì với việc làm có tính lao động; nhận xét được ý nghĩa và giới hạn của mẫu truyện; vận dụng cách đọc có suy xét.

HS đọc mẫu truyện gốc trên bảng và làm Phiếu học tập số 2 theo nhóm đôi: (1) Tìm chi tiết thần kì trong mẫu. (2) Tìm các việc làm mang tính lao động. (3) Nêu tác dụng của chi tiết thần kì. (4) Mẫu gợi điều gì và chưa thể thay thế điều gì? Sau đó, HS tham khảo ví dụ trên trang bài học NeoEdu để đối chiếu.

Kết quả trong Phiếu học tập số 2:

• Chi tiết thần kì: cành cây phát sáng chỉ nơi đất còn ẩm, vượt đời thường, giúp cậu bé gieo được hạt.
• Việc lao động: gieo hạt, tưới, chăm và chờ cây lớn.
• Tác dụng: thần kì mở cơ hội, thể hiện ước mơ công bằng cho trẻ nghèo.
• Mẫu gợi lòng tốt có thể mở cơ hội nhưng không thay toàn bộ việc làm thực.
• Quy trình đọc có căn cứ: xác định kiểu văn bản, tìm chi tiết, giải thích tác dụng, đối chiếu lại nhận xét của mình.

Vận dụng kiến thức để nhận định đúng sai, nhận diện chi tiết thần kì, nối khái niệm và đánh giá cách đọc.

HS làm nhanh các bài tập sau trên phiếu hoặc vở:

• Bài 2: Chọn nhận định đúng về truyện cổ tích: A. Mọi kết quả ngoài đời đúng y như cổ tích; B. Nhân vật có ngoại hình khác thì chắc chắn xấu; C. Cổ tích có thể dùng thần kì để thể hiện ước mơ công bằng.
• Bài 3: Chi tiết thần kì trong mẫu là gì? A. Cành cây phát sáng chỉ đất; B. Gieo hạt; C. Tưới cây; D. Chờ cây lớn.
• Bài 4: Nối thuật ngữ với nghĩa (nhân vật cổ tích, chi tiết thần kì, ước mơ công bằng).
• Bài 5: Đánh giá cách đọc: a) Cần dùng chi tiết để giải thích nhận xét; b) Có thể đồng nhất người nói trong tác phẩm với tác giả trong mọi trường hợp; c) Nên phân biệt điều văn bản nói và suy luận riêng. Ghi Đ hoặc S.
• Bài 6 và 7 nếu còn thời gian.

Đáp án:

• Bài 2: C.
• Bài 3: A.
• Bài 4: Nhân vật cổ tích – hình tượng thường thuộc kiểu người quen thuộc trong truyện dân gian; Chi tiết thần kì – yếu tố vượt đời thường tham gia giải quyết tình huống; Ước mơ công bằng – mong muốn người tốt được ghi nhận và cái ác bị ngăn.
• Bài 5: a) Đ; b) S; c) Đ.
• Bài 6: Xác định kiểu văn bản và tình huống → Tìm chi tiết hoặc ý chính → Giải thích quan hệ và tác dụng → Đối chiếu, điều chỉnh nhận xét.
• Bài 7: Nhân vật cổ tích.

Vận dụng đặc điểm truyện cổ tích để viết một mẫu ngắn có tình huống riêng và tự giải thích có căn cứ.

HS viết 3 đến 5 câu hoặc một mẫu ngắn theo kiểu vừa học, phát triển từ mẫu gốc bằng tình huống riêng (không chép lại). Sau đó HS chỉ ra một đặc điểm của cổ tích có trong mẫu của mình và giải thích bằng chi tiết cụ thể. GV nhắc: có thể tham khảo Phiếu học tập số 2 nhưng phải viết bằng lời của em.

Mẫu ngắn của HS đạt yêu cầu khi: (1) có kiểu cổ tích rõ, ví dụ có nhân vật thuộc kiểu quen thuộc và chi tiết thần kì hoặc thử thách; (2) chỉ ra một đặc điểm và giải thích có căn cứ từ chính mẫu của mình. Gợi ý chấm: 2 điểm, mẫu phù hợp kiểu (1 điểm); tự giải thích có căn cứ (1 điểm).