Giáo án Thực hành đọc: Bánh chưng, bánh giầy

Kích hoạt kiến thức nền và kinh nghiệm sống của HS về lễ vật, quà tặng; tạo tình huống dẫn vào truyện và xác định nhiệm vụ học tập: tìm tiêu chí chọn người nối ngôi trong truyện.

HS suy nghĩ cá nhân và chia sẻ với bạn cùng bàn về câu hỏi: “Nếu được chọn một lễ vật để dâng lên người có công, em sẽ chọn món gì? Vì sao?” GV nêu tình huống: một vị vua muốn chọn người nối ngôi bằng một món lễ vật, vậy tiêu chí nào là quan trọng nhất?

Mỗi HS nêu được ít nhất một món lễ vật và một lí do, ví dụ: “Em chọn món bánh tự làm vì thể hiện công sức và tấm lòng.” Từ đó HS xác định câu hỏi cần giải quyết: tiêu chí chọn người nối ngôi trong truyện là gì, có phải giàu có, hiếm lạ hay không?

HS nêu được tiêu chí chọn người nối ngôi và giải thích vì sao hạt gạo, vật gần gũi được đề cao; phân biệt thông tin có trong văn bản với suy luận riêng.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1, đọc bản lược thuật và trả lời các câu hỏi: (1) Các người con khác của vua Hùng được yêu cầu làm gì và Lang Liêu có điều kiện như thế nào? (2) Lang Liêu được gợi ý điều gì và chọn sản vật nào để làm lễ vật? (3) Vua Hùng chọn ai, dựa trên tiêu chí nào? (4) Đâu là thông tin có trong văn bản, đâu là suy luận của em? Mỗi nhóm hoàn thành phiếu trên bảng nhóm.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm các ý chính: (1) Các người con tìm của quý, của lạ; Lang Liêu nghèo, quen lao động, không có của lạ như các anh. (2) Lang Liêu được gợi ý về giá trị hạt gạo và dùng sản vật nông nghiệp làm bánh. (3) Vua chọn Lang Liêu vì chàng hiểu ý nghĩa trời, đất và sự biết ơn người nuôi sống mình; tiêu chí là người hiểu điều làm đời sống bền vững, không dừng ở giàu hay lạ. (4) Thông tin: Lang Liêu làm hai loại bánh từ sản vật nông nghiệp. Suy luận: “Lang Liêu là người thông minh và hiếu thảo” (cần ghi rõ là suy luận từ hành động, không phải lời văn nói trực tiếp).

HS nhận ra ý nghĩa của hai loại bánh trong việc lí giải phong tục; phân biệt yếu tố kì ảo với bằng chứng lịch sử; nắm cách nhận xét đi từ nhận xét đến chi tiết rồi giải thích tác dụng.

Nhóm làm việc với Phiếu học tập số 2: (1) Hai loại bánh trong truyện có đặc điểm gì? Ý nghĩa của hình dạng vuông và tròn là gì? (2) Truyện lí giải phong tục nào? Vì sao truyện không chỉ đề cao của quý? (3) Chi tiết giấc mộng có phải là bằng chứng lịch sử không? Vì sao? (4) Đọc đoạn phân tích mẫu trong SGK (đã được tóm tắt trong phần Ghi nhớ) và chỉ ra ba bước: nhận xét, chi tiết, giải thích tác dụng.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh: (1) Bánh vuông gói lá với nhân bên trong; bánh tròn làm từ nếp giã; hai hình dạng tượng trưng trời và đất, thể hiện sự biết ơn người nuôi sống mình. (2) Truyện lí giải phong tục làm bánh chưng, bánh giầy; truyện tôn vinh lao động và khả năng suy nghĩ, không chỉ phô của quý. (3) Không; đây là yếu tố kì ảo, dùng để tăng màu sắc truyền thuyết. (4) Ba bước: nhận xét “Lang Liêu vượt thử thách bằng hiểu giá trị sự sống”; chi tiết “hạt gạo, hai loại bánh”; tác dụng “vừa lí giải phong tục, vừa xác lập tiêu chí chọn người”.

HS củng cố thông tin trong văn bản qua bài tập trắc nghiệm, đúng–sai và nối; rèn kĩ năng đọc hiểu và phân biệt thông tin với suy luận.

HS làm Phiếu học tập số 3 (dùng các bài tập 2–7 đã cho): (2) Lang Liêu chọn nguyên liệu gắn với gì? A. Sản vật hiếm ở xa mới có; B. Chỉ vật liệu vàng bạc; C. Hạt gạo và sản vật nông nghiệp. (3) Lễ vật được chọn vì điều gì? A. Ý nghĩa và sự trân trọng đời sống; B. Số lượng quà và độ đắt; C. Lời hứa cho thật nhiều người. (4) Hai hình dạng nổi bật của bánh là gì? (5) Truyện lí giải điều gì? A. Quy tắc chọn người theo của cải; B. Nguồn gốc phong tục làm bánh; C. Lịch sử mọi món ăn trong nước. (6) Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Lễ vật từ hạt gạo làm nổi giá trị lao động nông nghiệp; b) Nhà vua chỉ chọn món đắt và hiếm nhất, không xét ý nghĩa. (7) Nối: Hạt gạo – Giá trị lao động; Món bánh gần gũi – Sự sáng tạo có ý nghĩa; Phong tục – Kí ức văn hóa cộng đồng. Sau khi làm xong, HS đối chiếu với học liệu số NeoEdu.

Đáp án: (2) C; (3) A; (4) Vuông và tròn (chấp nhận diễn đạt tương đương, dựa vào chi tiết trong bản lược thuật); (5) B; (6) a) Đ; b) S (Lang Liêu được chọn vì hiểu giá trị đời sống qua lễ vật gần gũi); (7) Hạt gạo – Giá trị lao động; Món bánh gần gũi – Sự sáng tạo có ý nghĩa; Phong tục – Kí ức văn hóa cộng đồng. Sản phẩm: Phiếu học tập số 3 có đáp án, HS tự đánh giá số câu đúng và ghi lại câu sai kèm lí do.

HS vận dụng cách nhận xét có dẫn chứng để trình bày ý kiến về một nét đáng chú ý của văn bản; liên hệ với thực tế về ý nghĩa của món quà, có giới hạn tránh phán xét người tặng.

Hoạt động cá nhân rồi nói trong cặp đôi. (a) Viết 4–6 câu nhận xét về một nét đáng chú ý của văn bản Bánh chưng, bánh giầy, có ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng và giải thích tác dụng. (b) Câu hỏi thực tế: “Một món quà ít tiền có thể có ý nghĩa hơn món quà đắt không? Hãy nêu một ví dụ và lí do, đồng thời tránh phán xét người tặng.” Bài tập (a) có thể hoàn thiện ở nhà.

Đoạn nhận xét ngắn theo mẫu nhận xét – chi tiết – tác dụng, ví dụ: “Truyện đề cao lao động. Lang Liêu chọn hạt gạo làm lễ vật, nhờ đó truyện vừa lí giải phong tục, vừa tôn vinh người làm ra lương thực.” Với câu hỏi (b), HS có ý kiến kèm ví dụ, ví dụ: “Một tấm thiệp viết đúng điều người nhận cần được động viên có thể có ý nghĩa; tuy vậy không nên suy rằng quà đắt là khoe khoang, giá trị còn tùy quan hệ và sự chăm chút.”