Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức đã học về ba văn bản trong bài và xác định nhiệm vụ ôn tập: hệ thống hoá truyền thuyết, phân biệt thông tin với suy luận, so sánh hai kiểu văn bản.

GV chiếu tên ba văn bản: Thánh Gióng; Sơn Tinh, Thủy Tinh; Ai ơi mồng 9 tháng 4. HS nhớ lại một chi tiết em nhớ nhất ở mỗi văn bản và nêu điều em muốn làm rõ trong tiết ôn tập.
Câu hỏi GV đặt ra: “Chi tiết nào trong mỗi văn bản khiến em nhớ nhất? Vì sao em nhớ chi tiết đó?”

Danh sách ba chi tiết do HS nêu, ví dụ: Thánh Gióng — Gióng nhổ tre đánh giặc khi roi gãy; Sơn Tinh, Thủy Tinh — Sơn Tinh nâng núi, đắp thành chống nước lên; Ai ơi mồng 9 tháng 4 — phần rước nước và hội trận được tái hiện bằng hoạt động. GV ghi lên bảng nhiệm vụ của tiết học: hệ thống hoá truyền thuyết, phân biệt thông tin với suy luận, so sánh và đọc mở rộng.

Hệ thống hoá được yếu tố kì ảo, cốt lõi lịch sử hoặc khát vọng cộng đồng và vai trò của nhân dân trong Thánh Gióng và Sơn Tinh, Thủy Tinh.

Tiết 1. HS làm việc nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nhóm ghi kết quả vào bảng hệ thống hoá gồm các mục: Tên văn bản; Yếu tố kì ảo; Cốt lõi lịch sử hoặc khát vọng cộng đồng; Vai trò của nhân dân; Chi tiết tiêu biểu.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Sức mạnh của Gióng có gốc từ đâu trong đời sống cộng đồng?” (2) “Vì sao câu chuyện Sơn Tinh, Thủy Tinh không nên hiểu như một bản dự báo thiên tai?”
Sau đó, mỗi nhóm chọn một người trình bày kết quả, các nhóm còn lại bổ sung.

Bảng hệ thống hoá hoàn chỉnh, ví dụ:

• Thánh Gióng: yếu tố kì ảo là Gióng lớn nhanh, nhổ tre đánh giặc, bay về trời; cốt lõi là đánh giặc cứu nước; vai trò nhân dân là cơm áo của dân làng làm Gióng lớn lên, tre gần nhà là phương tiện chống giặc; chi tiết tiêu biểu là Gióng không nhận của cải.
• Sơn Tinh, Thủy Tinh: yếu tố kì ảo là Thủy Tinh gọi mưa gió, nước, Sơn Tinh nâng núi, đắp thành; khát vọng cộng đồng là bảo vệ cuộc sống trước lũ lụt; vai trò nhân dân được thể hiện qua cách cộng đồng xưa tưởng tượng việc nước lên hằng năm; chi tiết tiêu biểu là nước lên đến đâu, núi cao đấy.
  Kết luận nhóm: Truyền thuyết vừa ca ngợi người anh hùng, vừa thể hiện sự góp sức của nhân dân và khát vọng của cộng đồng; không nhầm truyền thuyết với dự báo thiên tai.

Phân biệt được thông tin có trong văn bản Ai ơi mồng 9 tháng 4 với suy luận riêng của người đọc; so sánh được cách kể anh hùng trong truyền thuyết với cách thuật lễ hội tưởng nhớ anh hùng.

Tiết 2. HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2, gồm hai cột: Thông tin có trong văn bản; Suy luận của em (kèm bằng chứng). Cặp đôi đọc lại văn bản Ai ơi mồng 9 tháng 4, ghi thông tin về bối cảnh, địa điểm, thời gian, các nghi lễ và ý nghĩa của lễ hội. Sau đó, cặp đôi so sánh với truyền thuyết Thánh Gióng về cách thể hiện người anh hùng.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) “Văn bản cho biết hội Gióng được tổ chức khi nào, ở đâu?” (2) “Điều em suy ra về lí do cộng đồng trân trọng lễ hội là gì, và bằng chứng nào trong văn bản giúp em nghĩ như vậy?” (3) “Truyền thuyết kể về Gióng khác văn bản thuật lễ hội ở điểm nào?”
Lưu ý: hội Phù Đổng ngày 9 tháng 4 cần được phân biệt với các lễ hội Gióng khác có lịch riêng.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh, ví dụ:

• Thông tin có trong văn bản: hội Gióng ở Phù Đổng; phần đầu nêu bối cảnh, địa điểm và thời gian; các bước gồm công việc chuẩn bị, nghi lễ, rước nước, hội trận và nghi thức báo thắng; phần giải thích nối hành động với kí ức cộng đồng.
• Suy luận của em (có bằng chứng): Cộng đồng giữ lễ hội vì muốn ghi nhớ người anh hùng; bằng chứng là văn bản nói các hoạt động tái hiện câu chuyện lưu truyền và phần giải thích ý nghĩa giúp người đọc hiểu vì sao cộng đồng trân trọng lễ hội.
• So sánh: Truyền thuyết kể Gióng bằng chi tiết kì ảo, diễn biến câu chuyện; văn bản thông tin thuật lễ hội bằng trình tự thời gian và các hoạt động cụ thể, kèm lời giải thích ý nghĩa.
  Ghi nhớ: Thông tin là điều văn bản nêu rõ; suy luận là điều người đọc rút ra, cần có bằng chứng.

Củng cố kiến thức về nhân vật, sự việc, mối quan hệ trong ba văn bản; rèn kĩ năng trả lời câu hỏi có dựa vào ngữ liệu.

GV tổ chức hoạt động cá nhân rồi chữa bài theo cặp. Bài tập gồm các câu sau, ghi đáp án để GV đối chiếu:
Câu 2: Gióng cất lời khi nghe điều gì? A. Người bán hàng rao; B. Bạn gọi đi chơi; C. Sứ giả tìm người cứu nước.
Câu 3: Ai góp cơm áo để Gióng lớn? A. Dân làng; B. Chỉ quân giặc; C. Người ở mặt trăng.
Câu 4: Khi roi gãy, Gióng dùng gì? Trả lời ngắn bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu.
Câu 6: Vua đặt điều kiện lựa chọn thế nào? A. Ai kể nhiều chuyện; B. Ai mang sính lễ đến trước; C. Ai có quần áo đẹp hơn.
Câu 7: Ai đến trước? A. Thủy Tinh; B. Không ai; C. Sơn Tinh.
Câu 8: Thủy Tinh tấn công bằng gì? Trả lời ngắn bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu.
Câu 10: Lễ hội được giới thiệu là gì? A. Hội Gióng; B. Hội đua thuyền tưởng tượng; C. Lễ khai giảng.
Lưu ý: Các phần tóm lược của Thánh Gióng, Sơn Tinh, Thủy Tinh và Ai ơi mồng 9 tháng 4 là do người biên soạn viết, không phải nguyên văn tác phẩm; khi trả lời HS cần dựa vào ngữ liệu, không thêm chi tiết ngoài bài.

Đáp án:

• Câu 2: C (Sứ giả tìm người cứu nước).
• Câu 3: A (Dân làng).
• Câu 4: Tre (1 điểm: ý đúng theo ngữ liệu 0,75; diễn đạt rõ 0,25; có thể diễn đạt tương đương như “Gióng nhổ tre làm vũ khí”).
• Câu 6: B (Ai mang sính lễ đến trước).
• Câu 7: C (Sơn Tinh).
• Câu 8: Mưa, gió và nước (1 điểm: ý đúng theo ngữ liệu 0,75; diễn đạt rõ 0,25).
• Câu 10: A (Hội Gióng).
  HS tự chấm và ghi lại các câu sai kèm lí do chọn đúng.

Vận dụng phương pháp đọc mở rộng: tìm và đọc trọn một văn bản cùng kiểu, lập phiếu có tên, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng và một nhận xét riêng.

HS tìm một văn bản cùng kiểu (truyền thuyết hoặc văn bản thông tin về lễ hội anh hùng) từ thư viện hoặc nguồn hợp pháp, đọc trọn văn bản và lập phiếu đọc mở rộng theo mẫu: tên văn bản; tác giả hoặc nguồn; kiểu văn bản; bằng chứng 1; bằng chứng 2; nhận xét riêng (có tác dụng của chi tiết).
Câu hỏi GV đặt ra: “Chi tiết nào em chọn làm bằng chứng và vì sao em thấy nó quan trọng?” Một số phiếu sẽ được chia sẻ ngắn ở lớp.
Lưu ý: không thay việc đọc bằng chép giới thiệu; nếu có câu có dấu chấm phẩy, HS nêu tác dụng của dấu này trong câu đó.

Phiếu đọc mở rộng hoàn chỉnh, ví dụ: Tên văn bản: (theo nguồn HS chọn); Tác giả/nguồn: ghi rõ; Kiểu văn bản: truyền thuyết hoặc văn bản thông tin; Bằng chứng 1: trích hoặc tóm tắt chi tiết kèm vị trí; Bằng chứng 2: chi tiết khác; Nhận xét riêng: nêu tác dụng của chi tiết, ví dụ “Chi tiết ... cho thấy cộng đồng tin vào sức mạnh chung”, có dẫn chứng.