Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 30)

Xác định vấn đề bài học: nhận ra rằng nghĩa của một số cụm từ không suy ra được từ việc cộng nghĩa đen từng tiếng.

GV chiếu hai cụm “một nắng hai sương” và “thật thà”, yêu cầu HS đoán nghĩa nhanh rồi trả lời câu hỏi: Nếu chỉ đếm số lần nắng và số lần sương thì có hiểu đúng cụm “một nắng hai sương” không? Vì sao?

HS nêu được: “một nắng hai sương” gợi sự vất vả, kéo dài của người lao động, không phải chỉ một ngày nắng và hai lần sương; “thật thà” nói về sự không gian dối. HS ghi tên bài “Thực hành tiếng Việt” và nhiệm vụ của tiết học vào vở.

Nêu được khái niệm thành ngữ và giải thích được vì sao phải hiểu thành ngữ theo nghĩa toàn cụm, không cộng nghĩa đen từng tiếng.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. HS đọc các ví dụ “một nắng hai sương” và “thật thà”, trả lời: (1) Cụm từ nào có tính cố định, không thay đổi tuỳ tiện? (2) Nghĩa của cụm “một nắng hai sương” là gì và vì sao không đếm theo số? (3) Thử đặt cụm “một nắng hai sương” vào một tình huống mới và kiểm tra xem đã hiểu đúng chưa.

Thành ngữ là cụm từ cố định có nghĩa tương đối hoàn chỉnh, thường không hiểu chỉ bằng cộng nghĩa đen từng tiếng. “Một nắng hai sương” gợi lao động vất vả, không chỉ đếm lần nắng, lần sương. Khi giải nghĩa thành ngữ, nên đặt vào ngữ cảnh để kiểm tra mức độ hiểu đúng.

Nhận biết được từ gợi âm thanh trong câu văn và giải thích được cách xét cấu tạo, ngữ cảnh để hiểu nghĩa từ ghép, từ láy và biện pháp so sánh.

GV đưa câu “lá xào xạc” và yêu cầu HS: (1) Trong câu này, từ nào gợi âm thanh? (2) Từ đó gợi tiếng gì? (3) Vì sao cần xét cấu tạo và ngữ cảnh khi hiểu từ ghép, từ láy và biện pháp so sánh? HS trả lời theo nhóm bàn, sau đó ghi kết luận vào vở.

Từ gợi âm thanh trong “lá xào xạc” là xào xạc, gợi tiếng lá cọ vào nhau. Khi hiểu từ ghép, từ láy và biện pháp so sánh, cần xét cấu tạo của từ và ngữ cảnh câu văn, không chỉ dựa vào nghĩa của từng tiếng riêng lẻ.

Vận dụng được kiến thức về nghĩa thành ngữ, nghĩa từ chỉ phẩm chất và từ gợi âm thanh để làm bài tập 1 đến 5.

HS làm bài tập 1 đến 5 trong SGK hoặc theo đề GV chiếu lên màn hình. Có thể làm nhanh trên trang bài tập tương tác của NeoEdu. Đề bài:

1. “Một nắng hai sương” thường gợi: A. Một buổi nghỉ; B. Lao động vất vả; C. Ba lần dự báo; D. Một màu áo.
2. “Thật thà” gần nghĩa nhất với: A. Luôn nhiều tiền; B. Không bao giờ buồn; C. Không gian dối; D. Nói rất to.
3. Ghép nghĩa: hiền lành; dũng cảm; tham lam với các nghĩa tương ứng (ghép với nội dung ở cột bên phải trong SGK).
4. Đánh giá Đ/S: a) Thành ngữ có thể có nghĩa bóng; b) Nghĩa mọi thành ngữ chỉ là tổng nghĩa đen; c) Nên giải nghĩa thành ngữ trong câu.
5. Trong “lá xào xạc”, từ gợi âm thanh là gì?

Đáp án:

1. B – Lao động vất vả (nghĩa thành ngữ không đếm theo số).
2. C – Không gian dối (đây là phẩm chất về sự chân thật).
3. hiền lành – Ít gây hại, đối xử nhẹ nhàng; dũng cảm – Dám làm điều đúng trước nguy hiểm; tham lam – Muốn chiếm quá phần, không biết đủ. Không đồng nhất dũng cảm với liều lĩnh.
4. a) Đ; b) S; c) Đ (tính cố định và nghĩa toàn cụm rất quan trọng).
5. xào xạc (gợi tiếng lá cọ nhau).

Vận dụng được kiến thức để đặt câu đúng với thành ngữ và giải thích nghĩa toàn cụm, phân biệt được hai phẩm chất dũng cảm và liều lĩnh qua tình huống có nguy hiểm.

HS làm bài tập 6 và 7:
6. Đặt một câu với “một nắng hai sương” và giải thích vì sao không hiểu theo nghĩa đen.
7. Phân biệt dũng cảm và liều lĩnh qua một tình huống có nguy hiểm.

Bài 6 (gợi ý 2 điểm: câu đúng 1 điểm; giải nghĩa 1 điểm): Bà đã một nắng hai sương để nuôi các con. Cụm chỉ sự vất vả, kéo dài, không chỉ đúng một ngày nắng và hai lần sương.
Bài 7 (gợi ý 2 điểm: điểm khác 1 điểm; ví dụ an toàn 1 điểm): Báo người có trách nhiệm và giúp trong khả năng là dũng cảm; tự nhảy vào dòng lũ khi không có kĩ năng có thể là liều lĩnh. Không phải mọi việc lao vào nguy hiểm đều đúng.

Viết được một câu nhận xét nhân vật có từ chỉ phẩm chất, nêu được hành động làm căn cứ; phân biệt được thông tin có trong văn bản với suy luận riêng của bản thân.

HS viết một câu nhận xét về nhân vật Thạch Sanh có từ chỉ phẩm chất, rồi nêu hành động làm căn cứ. Sau đó HS phân biệt rõ: phần nào là thông tin có trong truyện, phần nào là suy luận của em. Gợi ý thử nghiệm: đặt một từ chỉ phẩm chất khác vào tình huống mới để kiểm tra hiểu đúng.

Mẫu: Thạch Sanh nhân hậu vì dùng niêu cơm đãi quân sĩ thay vì chỉ trả thù. Hành động này cho thấy từ nhân hậu có ý nghĩa cụ thể trong truyện. Phần suy luận của em: Thạch Sanh có thể đã nghĩ đến nỗi đau của những người lính trước đó (nêu rõ đây là suy luận, không có trong văn bản).