Giáo án Cây khế

Huy động trải nghiệm của HS về việc đối diện với cơ hội có kèm quy tắc; tạo tâm thế đọc truyện có định hướng về lựa chọn đạo đức.

GV nêu tình huống: “Em được bạn cho một cơ hội nhận quà nếu làm đúng điều bạn dặn trước. Quy tắc là chỉ nhận đúng phần đã thỏa thuận.” HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó trao đổi theo cặp 2 phút với câu hỏi: “Nếu em được nhận thêm, em sẽ làm gì với quy tắc đó? Vì sao?”

Mỗi cặp ghi được ít nhất một lựa chọn và một lí do. Kết quả dự kiến: HS nhận ra việc giữ đúng quy tắc giúp người khác và bản thân đều có cơ hội, còn vượt quy tắc có thể gây hậu quả; đó là tâm thế để đọc truyện Cây khế.

Nhận biết kết cấu hai lượt đối ứng và giải thích được vì sao lựa chọn khác nhau tạo kết quả khác nhau.

HS làm việc theo nhóm 4, dùng Phiếu học tập số 1 để so sánh hai lượt. Nhiệm vụ: (1) Đọc bản lược thuật, ghi lại các chi tiết về người em và người anh ở từng lượt. (2) Điền bảng so sánh gồm: cơ hội, việc làm, lựa chọn, kết quả. (3) Trả lời câu hỏi: “Điều gì giữ nguyên ở hai lượt? Điều gì thay đổi? Sự thay đổi đó nói lên điều gì về phẩm chất của hai nhân vật?”

Kết quả dự kiến của nhóm được ghi trên giấy A0 theo khăn trải bàn:

• Điểm giữ nguyên: cùng cây khế, cùng chim, cùng cơ hội nhận vàng.
• Người em: nhận cây khế, chăm chỉ lao động, làm túi vừa theo lời dặn, lấy vàng vừa phải, không thay đổi cách sống khi khá giả.
• Người anh: biết chuyện, đổi tài sản lấy cây, gặp lại cơ hội, may túi lớn vì tham, lấy quá nhiều, rơi xuống biển khi tải nặng.
• Kết luận nhóm ghi được: Hai lượt đối ứng giúp làm rõ rằng cùng một hoàn cảnh nhưng lựa chọn khác dẫn đến kết quả khác; câu chuyện đề cao cách ứng xử, không chỉ nhìn giàu nghèo.

Giải thích được vai trò của lời dặn và chiếc túi trong việc thể hiện giới hạn và cách đáp quy tắc của hai nhân vật.

HS đọc lại các chi tiết về lời dặn và chiếc túi trong bản lược thuật, trả lời theo nhóm đôi:
(1) Chim yêu cầu gì về chiếc túi? Vì sao lời dặn ấy là một giới hạn?
(2) Người em đáp lại giới hạn ấy như thế nào? Người anh đáp lại ra sao?
(3) Vì sao có thể nói sự khác biệt không nằm ở may mắn đơn thuần mà nằm ở cách đáp một quy tắc?
HS ghi câu trả lời ngắn vào Phiếu học tập số 1, mục “Lời dặn và giới hạn”.

Kết quả dự kiến:

• Chim dặn may túi vừa định lượng để đi lấy vàng; chiếc túi là giới hạn được nói trước.
• Người em làm túi vừa theo lời dặn, lấy vàng vừa đủ mang về.
• Người anh may túi lớn, lấy quá nhiều, vượt qua giới hạn đã được dặn.
• Kết luận HS ghi được: Lời dặn đặt ra giới hạn chung; người em giữ quy tắc nên có kết quả bền, người anh vượt quy tắc vì tham nên gặp tai nạn. Sự khác biệt nằm ở cách đáp quy tắc, không chỉ ở việc được hay mất cơ hội.

Nhận ra cách tác phẩm dùng chiếc túi để cụ thể hóa ham muốn và biết đọc kết thúc truyện có suy xét, không áp dụng máy móc vào đời thật.

GV chiếu hai câu hỏi: (1) “Vì sao chiếc túi lớn giúp người đọc hình dung rõ ham muốn của người anh?” (2) “Vì sao không nên lấy tai nạn của người anh làm bằng chứng để nói ai gặp nạn cũng đáng bị như thế?” HS trao đổi nhanh theo cặp, sau đó ghi ý kiến vào vở.

Kết quả dự kiến:

• Túi lớn là hình ảnh cụ thể, dễ nhớ, biến ham muốn trừu tượng thành hành động có thể nhìn thấy.
• Kết thúc truyện thể hiện quan niệm dân gian về tham lam; ngoài đời, không thể lấy một tai nạn làm bằng chứng để phán xét nạn nhân. Bài học đúng là tránh tham, không phải kết luận ai gặp nạn cũng đáng bị.

Củng cố nhận biết thông tin văn bản, phân biệt lựa chọn và giới hạn, đồng thời tự kiểm tra kiến thức đã học qua bài tập tương tác.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu 2, 3, 5, 6, 7 của bài tập. Với câu 2, 3, 5, HS khoanh đáp án. Câu 6 xác định đúng hoặc sai. Câu 7 nối cặp. HS có thể kiểm tra lại trên trang bài tập tương tác NeoEdu sau khi làm xong phiếu.

Đề và đáp án:

• Câu 2. Người em nhận tài sản gì? A. Cây khế; B. Toàn bộ nhà lớn; C. Thuyền buôn. Đáp án: A (Cây khế).
• Câu 3. Chim yêu cầu điều gì về túi? A. Không cần túi; B. Làm vừa lời dặn; C. Càng to càng tốt. Đáp án: B (Làm vừa lời dặn).
• Câu 5. Kết cấu hai lượt giúp làm rõ gì? A. Người giàu và người nghèo luôn có cùng phẩm chất; B. Sự may mắn tự quyết định, không cần xét hành động; C. Lựa chọn khác dẫn kết quả khác. Đáp án: C.
• Câu 6. a) Hai lần gặp chim đặt cạnh nhau làm rõ cách ứng xử khác nhau của hai anh em: Đúng. b) Từ tai nạn người anh có thể suy ra mọi người gặp tai nạn ngoài đời đều đáng bị phạt: Sai (kết thúc truyện thể hiện quan niệm dân gian về tham lam, không phải quy luật phán xét nạn nhân đời thật).
• Câu 7. Nối: Cây khế – Cơ hội thử cách ứng xử; Túi theo lời dặn – Biết giữ giới hạn; Túi quá lớn – Lòng tham vượt quy tắc.

Vận dụng cách viết nhận xét có dẫn chứng; biết trả lời ngắn bằng lời của mình và phân biệt ý kiến với thông tin văn bản.

HS thực hiện hai nhiệm vụ:
(1) Trả lời ngắn câu 4: “Người anh khác em ở hành động nào? Trả lời ngắn bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu.”
(2) Viết một đoạn ngắn khoảng 5 đến 7 câu, phân tích một nét đáng chú ý của văn bản Cây khế, có ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng (câu 8). Cấu trúc gợi ý: nêu nhận xét, đưa chi tiết, giải thích tác dụng.

Đáp án câu 4 (gợi ý): Người anh lấy quá nhiều vì tham, trong khi người em làm túi vừa theo lời dặn. Chấp nhận cách diễn đạt tương đương dựa trên chi tiết của bản lược thuật.
Đoạn tham khảo cho câu 8: Câu chuyện tổ chức hai cơ hội tương ứng để làm nổi lựa chọn. Người em không chỉ nghèo mà còn chăm chỉ và biết giữ lời dặn; người anh không chỉ giàu mà hành động tham vượt giới hạn. Túi lớn biến một ham muốn trừu tượng thành hình ảnh dễ nhớ.
Thang điểm câu 8 (2 điểm): nhận xét đúng, trọng tâm (0,5); chi tiết chính xác (0,5); giải thích nội dung hoặc hình thức (0,75); diễn đạt (0,25). Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và bằng chứng từ ngữ liệu.

Vận dụng bài học về giới hạn chung và cách giữ quy tắc vào một tình huống thực tế ở lớp học; thể hiện thái độ tôn trọng khi nêu ý kiến.

GV nêu tình huống: “Lớp cần chia sẻ một số bộ giấy màu và bút dạ cho các nhóm, mỗi nhóm chỉ được dùng một bộ. Có nhóm muốn lấy thêm phần của nhóm khác để làm bài đẹp hơn.” HS thảo luận nhóm đôi, trả lời câu hỏi (câu 9): Nêu một tình huống phải chia tài nguyên hạn chế ở lớp và cách giữ giới hạn chung.

Gợi ý trả lời: Khi mỗi nhóm chỉ được dùng một bộ giấy, cần lấy đúng phần, đổi hoặc xin thêm nếu còn dư. Không giấu phần của người khác để nhóm mình đẹp hơn; quy tắc giúp mọi người có cơ hội.
Thang điểm (2 điểm): ý kiến phù hợp vấn đề (0,5); lí do hoặc dẫn chứng cụ thể (1); diễn đạt tôn trọng, rõ nghĩa (0,5). Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và liên hệ được với bài học về giới hạn trong truyện Cây khế.