Giáo án Sơn Tinh, Thủy Tinh

Kích hoạt kiến thức nền về truyện truyền thuyết và tạo tâm thế tò mò về cuộc đọ sức giữa hai nhân vật kì ảo; giúp HS xác định nhiệm vụ đọc hiểu.

GV đặt câu hỏi: «Em đã nghe kể những truyện nào về người có phép lạ? Theo em, nếu núi và nước cùng đánh nhau thì điều gì sẽ xảy ra?» HS ghi dự đoán ngắn vào vở và giữ lại để đối chiếu sau khi học.

• Mỗi HS ghi được 1 dự đoán và 1 lí do ngắn (ví dụ: «Núi thắng vì núi cao và vững chắc»; «Nước thắng vì nước len vào khắp nơi»).
• Nêu được nhiệm vụ của bài: đọc hiểu truyện, tìm chi tiết, giải thích tác dụng và phân biệt thông tin với suy luận.

Giúp HS nắm diễn biến chính của truyện và nhận ra xung đột hai lớp: tranh hôn nhân ở bề ngoài và cuộc đối đầu núi – nước, chống lũ ở bên trong.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc lại lược thuật trong SGK (hoặc bản tóm lược do GV cung cấp) và điền Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi chính:

• Vua Hùng đặt điều kiện gì để chọn rể cho Mị Nương?
• Sơn Tinh và Thủy Tinh đối đầu nhau bằng những việc làm nào?
• Theo em, cuộc tranh giành Mị Nương có phải là toàn bộ ý nghĩa của truyện không? Vì sao?

• Diễn biến chính đúng theo lược thuật: vua đặt sính lễ và hẹn ai mang đến trước được cưới; Sơn Tinh đến trước; Thủy Tinh giận, gọi mưa gió và nước đánh Sơn Tinh; Sơn Tinh nâng núi, đắp thành; Thủy Tinh kiệt sức rút đi nhưng hằng năm lại dâng nước.
• Xung đột hai lớp: lớp ngoài là tranh hôn nhân; lớp trong là cuộc đối đầu giữa núi và nước, tương ứng với cuộc chống lũ của người xưa.
• Kết luận: Truyện không chỉ kể chuyện tình duyên mà còn phản ánh cuộc đấu tranh với thiên tai.

Giúp HS phân tích tác dụng của các chi tiết «nâng núi, đắp thành», «nước lên – núi cao» và «hằng năm lại dâng nước»; nhận ra ước muốn không khuất phục trước thiên nhiên và phân biệt rõ truyền thuyết với bản tin dự báo.

HS làm việc theo nhóm 4 (nhóm mảnh ghép đơn giản: mỗi HS nhận một chi tiết). Nhóm trả lời lần lượt:

• Chi tiết «Sơn Tinh nâng núi, đắp thành; nước lên đến đâu, núi cao đấy» thể hiện điều gì về con người?
• Chi tiết «Thủy Tinh kiệt sức rút nhưng hằng năm lại dâng nước» gợi cho em điều gì về thiên tai và về cách người xưa hiểu thiên tai?
• Truyện có cho phép dự báo chính xác lũ của năm nay không? Vì sao?

• Chi tiết «nước lên – núi cao»: nhịp đối ứng cho thấy cuộc đương đầu dai dẳng, thể hiện sức bền và ước muốn giữ cuộc sống; đây là hình tượng hoá kinh nghiệm chống lũ.
• Chi tiết «hằng năm lại dâng nước»: kết thúc mở về chu kì lũ, liên hệ với tự nhiên quen thuộc; đây là cách giải thích dân gian, không thay thế khí tượng học.
• Kết luận: Truyện không dự báo chính xác ngày giờ lũ. Cần phân biệt thông tin trong truyện với suy luận và với bản tin dự báo thực tế.

Củng cố kiến thức về diễn biến truyện, điều kiện chọn rể, hiện tượng được gắn với truyện và cách hiểu đúng các chi tiết; rèn kĩ năng đọc hiểu trắc nghiệm và trả lời ngắn.

HS làm các bài tập sau (có thể dùng bài tương tác trên NeoEdu để tự kiểm tra):

1. Vua đặt điều kiện lựa chọn thế nào? A. Ai có tài phi thường hơn sẽ được chọn ngay; B. Ai mang sính lễ đến trước; C. Ai được Mị Nương gọi tên trước.
2. Ai đến trước? A. Thủy Tinh; B. Không ai; C. Sơn Tinh.
3. Thủy Tinh tấn công bằng gì? Trả lời ngắn bằng lời của em.
4. Câu chuyện gắn với hiện tượng gì? A. Lũ lụt hằng năm; B. Thủy triều mỗi ngày; C. Mưa đầu mùa giúp mùa màng phát triển.
5. Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Việc Thủy Tinh trở lại hằng năm liên hệ kinh nghiệm lũ theo chu kì. b) Truyện cho phép dự báo chính xác ngày giờ lũ của năm nay.
6. Nối chi tiết với cách hiểu phù hợp: Nâng núi – ước muốn chống đỡ nước lũ; Dâng nước – sức mạnh thiên tai được hình tượng hoá; Hằng năm trở lại – kinh nghiệm chu kì lũ.

• Câu 1: B (Ai mang sính lễ đến trước).
• Câu 2: C (Sơn Tinh).
• Câu 3: Mưa gió và nước. Chấp nhận diễn đạt tương đương, dựa trên chi tiết trong lược thuật (Thủy Tinh gọi mưa, gió, nước đánh Sơn Tinh).
• Câu 4: A (Lũ lụt hằng năm).
• Câu 5: a) Đ; b) S. Lí do: cách giải thích dân gian không phải bản tin khí tượng hay hướng dẫn phòng lũ.
• Câu 6: Nâng núi – ước muốn chống đỡ nước lũ; Dâng nước – sức mạnh thiên tai được hình tượng hoá; Hằng năm trở lại – kinh nghiệm chu kì lũ.

Vận dụng kĩ năng nhận xét có dẫn chứng để viết một đoạn ngắn về một nét đáng chú ý của văn bản; liên hệ với ý thức an toàn khi có thiên tai trong cuộc sống.

HS viết một đoạn văn khoảng 5–7 câu theo một trong hai đề:

• Đề 1: Phân tích một nét đáng chú ý của văn bản Sơn Tinh, Thủy Tinh. Dùng ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng.
• Đề 2: Khi học truyền thuyết về lũ, em cần phân biệt điều gì với hướng dẫn phòng chống lũ thực tế? Nêu lí do và dẫn chứng từ văn bản.

• Đoạn văn có câu nêu nhận xét, câu dẫn chi tiết đúng từ văn bản, câu giải thích tác dụng; mỗi câu được tách rõ phần văn bản nói và phần suy nghĩ riêng.
• Gợi ý nội dung (Đề 1): Cuộc đọ sức chuyển kinh nghiệm chống lũ thành hình tượng; chi tiết «nước lên – núi cao» cho thấy sức bền và ước mong giữ cuộc sống.
• Gợi ý nội dung (Đề 2): Tình tiết nâng núi là nghệ thuật thể hiện ước muốn; việc thật cần theo cảnh báo thời tiết, lệnh sơ tán và hướng dẫn của người có trách nhiệm, không thử đứng gần nước lũ.