Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 13)

Huy động kiến thức nền về dấu phẩy và dấu chấm; tạo tình huống để HS nhận ra một câu có nhiều phần liệt kê khó ngắt bằng dấu phẩy.

GV chiếu câu: “Nhóm một chuẩn bị giấy, bút; nhóm hai xếp bàn, ghế.” HS đọc thầm và trả lời câu hỏi: Trong câu có mấy phần liệt kê? Nếu chỉ dùng dấu phẩy thì câu sẽ gây khó hiểu ở chỗ nào?

HS nhận ra câu có hai vế, mỗi vế có phần liệt kê dùng dấu phẩy (giấy, bút; bàn, ghế). Nếu dùng toàn dấu phẩy, ranh giới giữa hai vế sẽ không rõ. Từ đó HS nêu được nhu cầu cần một dấu ngăn mạnh hơn dấu phẩy.

HS nêu được vị trí, tác dụng của dấu chấm phẩy và nhận biết trường hợp không được dùng dấu này giữa chủ ngữ và vị ngữ.

HS làm việc theo nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A và phần B). Nhóm đọc các câu ví dụ, so sánh vai trò của dấu phẩy và dấu chấm phẩy, rồi rút ra quy tắc sử dụng. Các câu hỏi chính: (1) Dấu chấm phẩy đứng giữa hai vế nào? (2) Vì sao câu “Em; đang đọc sách.” là sai?

Kiến thức HS rút ra:

• Dấu chấm phẩy có thể ngăn các vế trong câu ghép phức tạp hoặc phân các phần liệt kê đã có dấu phẩy bên trong.
• Dấu chấm phẩy phân tách mạnh hơn dấu phẩy nhưng chưa kết thúc như dấu chấm.
• Không dùng dấu chấm phẩy tùy tiện giữa chủ ngữ và vị ngữ, vì chủ ngữ và vị ngữ là một cấu trúc thống nhất, không phải hai phần độc lập.
  Ví dụ đúng: “Nhóm A mang giấy, bút; nhóm B mang bàn, ghế.” Ví dụ sai: “Em; đang đọc sách.”

HS nhận ra biện pháp nhân hóa trong cách nói “nước giận dữ”, giải thích được tác dụng và phân biệt với thông tin khoa học về nguyên nhân lũ.

GV đưa cách nói “nước giận dữ” và câu hỏi: (1) Từ “giận dữ” vốn dùng để chỉ hành động hay cảm xúc của ai? (2) Khi dùng cho nước, cách nói này làm cho sức nước được hình dung như thế nào? (3) Cách nói này có cho ta biết nguyên nhân khoa học gây lũ không?

Kết luận HS rút ra:

• “Giận dữ” là cảm xúc của con người, dùng cho nước là biện pháp nhân hóa.
• Nhân hóa làm sức nước hiện lên mạnh mẽ, dữ dội, gợi cảm giác nguy hiểm.
• Cách nói này là hình ảnh nghệ thuật, không giải thích nguyên nhân khoa học của lũ. Muốn biết nguyên nhân lũ cần thông tin về mưa, địa hình, dòng chảy.

HS củng cố cách nhận biết vị trí dấu chấm phẩy, phân biệt dấu chấm phẩy với các dấu khác và nhận diện biện pháp nhân hóa.

HS làm việc cá nhân rồi kiểm tra chéo theo cặp các bài tập sau:

1. Dấu nào phù hợp giữa hai phần “nhóm một chuẩn bị giấy, bút ___ nhóm hai xếp bàn, ghế”? A. Chấm phẩy; B. Dấu hỏi; C. Ngoặc mở; D. Dấu gạch nối.
2. Câu nào dùng chấm phẩy sai? A. Một bạn ghi; hai bạn kiểm lại. B. Em; đang đọc sách. C. Trời mưa; chúng tôi ở lại. D. Nhóm A mang giấy, bút; nhóm B mang bàn, ghế.
3. Nối dấu với mức phân tách: Dấu phẩy; Dấu chấm phẩy; Dấu chấm.
4. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Chấm phẩy luôn kết thúc đoạn. b) Có thể dùng chấm phẩy khi liệt kê đã có phẩy. c) Không được tách tùy tiện chủ–vị.
5. “Nước giận dữ” là cách nói: A. Từ đồng âm; B. Định nghĩa; C. Nhân hóa; D. Số liệu.

Đáp án:

1. A. Chấm phẩy (hai vế đều có dấu phẩy bên trong).
2. B. Em; đang đọc sách. (Sai vì tách chủ ngữ em và vị ngữ.)
3. Dấu phẩy – tách bộ phận trong câu; Dấu chấm phẩy – ranh giới các phần tương đối độc lập trong câu; Dấu chấm – kết thúc câu trần thuật.
4. a) S; b) Đ; c) Đ. (Chấm phẩy vẫn nằm trong câu, không kết thúc đoạn.)
5. C. Nhân hóa (giận dữ là cảm xúc của người).

HS vận dụng dấu chấm phẩy để viết câu có hai phần liệt kê và sửa một câu dùng dấu sai.

HS làm hai nhiệm vụ:
(1) Viết một câu có hai phần liệt kê, dùng chấm phẩy phù hợp.
(2) Sửa câu sau cho đúng: “Các bạn; đang dựng bảng, mọi người; cùng kiểm tra.”
HS trao đổi kết quả với bạn bên cạnh trước khi nộp.

Gợi ý sản phẩm:
(1) Ví dụ: “Tổ một mang sách, vở; tổ hai chuẩn bị hộp, kệ.” (Đạt 2 điểm nếu cấu trúc rõ (1) và dấu đúng (1).)
(2) Sửa thành: “Các bạn đang dựng bảng; mọi người cùng kiểm tra.” (Đạt 2 điểm nếu bỏ dấu tách chủ–vị (1) và đặt dấu ranh giới hợp lí (1).)