Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 9)

Huy động vốn hiểu biết về từ và cụm từ đã có, gợi vấn đề nghĩa của từ Hán Việt và cấu tạo của từ trong truyện về người anh hùng.

HS đọc câu gốc “Người sứ giả đang tìm những người tài giỏi.” và trả lời câu hỏi: Trong câu này, từ nào em chưa chắc nghĩa? Từ nào có nhiều tiếng nhưng không chắc là một từ? Vì sao?

Lớp nêu được ít nhất hai ý: (1) “sứ giả” là từ Hán Việt, nghĩa là người được cử đi mang thông điệp, cần hiểu đúng trong câu; (2) “những người tài giỏi” có nhiều tiếng nhưng không phải là một từ, mà là một cụm từ; GV ghi các ý này lên bảng để làm câu hỏi dẫn vào bài.

Giúp HS hiểu nghĩa của từ Hán Việt trong câu và phân biệt từ ghép (quan hệ nghĩa) với từ láy (quan hệ âm).

Làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, phần A: (1) Đọc từ “sứ giả”, “anh hùng” trong câu và giải thích nghĩa dựa vào ngữ cảnh; nêu lí do cần hiểu đúng trước khi dùng. (2) Xếp các từ “tài giỏi”, “cơm áo”, “vội vàng”, “rì rào” vào hai nhóm: từ ghép và từ láy; giải thích căn cứ phân loại (các tiếng có nghĩa với nhau hay có âm na ná nhau).

Kết quả phần A trên Phiếu học tập số 1: (1) “Sứ giả” là người được cử mang thông điệp; “anh hùng” chỉ người có tài năng, có công lớn với đất nước hoặc cộng đồng, cả hai đều mang sắc thái trang trọng. (2) Từ ghép: tài giỏi, cơm áo (các tiếng ghép nghĩa với nhau). Từ láy: vội vàng, rì rào (các tiếng có quan hệ âm). Kết luận: Từ ghép kết nối nghĩa; từ láy có quan hệ âm.

Giúp HS nhận diện cụm từ, xác định từ trung tâm và các phần phụ, hiểu cụm từ mở nghĩa cho từ trung tâm; không đánh đồng từ với cụm từ.

Phiếu học tập số 1, phần B: Với câu “Người sứ giả đang tìm những người tài giỏi.”, hãy (1) tìm cụm động từ và cụm danh từ; (2) gạch chân từ trung tâm trong mỗi cụm và ghi phần phụ đứng trước hoặc sau; (3) nêu vì sao “Người sứ giả” không phải là từ ghép chỉ vì có nhiều tiếng.

Kết quả phần B: “đang tìm người” là cụm động từ, từ trung tâm là “tìm”, “đang” là phần phụ trước. “những người tài giỏi” là cụm danh từ, từ trung tâm là “người”, “những” và “tài giỏi” là phần phụ bổ sung nghĩa. Kết luận: cụm từ có từ trung tâm và các phần phụ để mở nghĩa; nhiều tiếng chưa chắc là từ ghép, phải xét quan hệ giữa các thành phần.

Củng cố nghĩa từ, nhận diện từ láy và từ ghép, phân biệt từ với cụm từ, nhận xét đúng sai có giải thích.

HS làm bài tập 1 đến 5 (ghi trên bảng phụ hoặc máy chiếu) theo cá nhân rồi đối chiếu với bạn cùng bàn.
Bài 1: Sứ giả là ai? A. Mọi người qua đường; B. Người coi thư viện; C. Người được cử mang thông điệp; D. Người bán thuốc.
Bài 2: Từ nào là từ láy? A. sứ giả; B. anh hùng; C. cơm áo; D. vội vàng.
Bài 3: Nối cấu trúc: tài giỏi; rì rào; đang tìm người (với các nhóm: từ ghép quan hệ nghĩa / từ láy gợi âm thanh / cụm động từ).
Bài 4: Đánh giá Đúng (Đ) hay Sai (S): a) Từ nhiều tiếng luôn là cụm từ; b) “Tìm” là trung tâm trong “đang tìm người”; c) Cần hiểu sắc thái khi dùng từ.
Bài 5: Danh từ trung tâm trong “những người tài giỏi” là gì?

Đáp án: Bài 1: C (nghĩa phụ thuộc vai trò truyền tin). Bài 2: D (vội vàng có quan hệ láy âm). Bài 3: tài giỏi – từ ghép quan hệ nghĩa; rì rào – từ láy gợi âm thanh; đang tìm người – cụm động từ (không đánh đồng từ với cụm từ). Bài 4: a) S (từ nhiều tiếng có thể là từ ghép hoặc từ láy, không nhất thiết là cụm từ); b) Đ; c) Đ (từ phức vẫn có thể nhiều tiếng, cần hiểu sắc thái khi dùng). Bài 5: người (những và tài giỏi bổ sung cho người).

Vận dụng kiến thức về từ ghép, từ láy và cụm từ để viết câu trong tình huống thực tế; trình bày nhận xét có dẫn chứng, phân biệt thông tin và suy luận của bản thân.

Viết 2 câu về cảnh chuẩn bị việc chung ở lớp hoặc ở nhà: một câu dùng một từ ghép, một câu dùng một từ láy; nêu tác dụng của từ đó. Ngoài ra, HS trả lời bài 6: Phân biệt “người đưa tin” và “sứ giả” trong một tình huống trang trọng. Bài 7 (mở rộng “giúp” thành cụm) và bài 8 được giao về nhà.

Gợi ý sản phẩm: Mọi người chuẩn bị cơm áo cho buổi liên hoan. Tiếng gọi nhau rộn ràng khắp sân. Cơm áo là từ ghép (các tiếng ghép nghĩa), rộn ràng là từ láy gợi không khí sôi nổi. Bài 6 (gợi ý): Cả hai liên quan đến truyền tin; sứ giả thường là người được cử đại diện mang thông điệp, sắc thái trang trọng hơn. Không thay thế tùy tiện trong mọi câu.