Giáo án Viết bài văn tả cảnh sinh hoạt

HS nhận ra sự khác biệt giữa cách kê đồ vật và cách tả hoạt động trong cảnh sinh hoạt, từ đó xác định nhiệm vụ của bài học.

HS đọc hai câu: “Có bàn, có sách, có ghế, có bạn. Buổi đổi sách hay.” và đoạn mở đầu bài mẫu “Buổi đổi sách bắt đầu sau giờ sinh hoạt…”.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Câu nào giúp em hình dung được buổi đổi sách? Vì sao?
• Câu thứ nhất còn thiếu những gì để trở thành một cảnh sinh hoạt?
• Theo em, bài hôm nay chúng ta phải làm gì?

HS nhận ra: câu thứ nhất chỉ kê đồ vật, không có người làm gì, không có thời điểm; đoạn mẫu có thời điểm (“sau giờ sinh hoạt”, “lúc nắng mới rọi tới bậu cửa”), hành động (“đẩy thành một vòng rộng”, “dịch ghế để nhường lối”) và âm thanh (“tiếng lật giấy, tiếng hỏi nhỏ và tiếng cười”).
Nhiệm vụ bài học được xác định: viết bài văn tả một cảnh sinh hoạt em quan sát, chọn trình tự không gian/thời gian, hành động, âm thanh và cảm xúc; không chỉ kê đồ vật.

HS nêu được yêu cầu của bài văn tả cảnh sinh hoạt và sắp xếp đúng bốn bước của quy trình viết.

HS làm việc nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm hai nhiệm vụ: (1) sắp xếp các bước của quy trình viết; (2) đánh giá ba nhận định về yêu cầu của kiểu bài.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao phải xác định người đọc trước khi tìm ý? Quy trình viết có bắt buộc đi thẳng một chiều không?

Thứ tự quy trình viết: (1) Xác định đề tài, người đọc và yêu cầu; (2) Tìm ý, lập dàn ý; (3) Viết bản nháp bằng lời riêng; (4) Đọc lại và chỉnh sửa. Quy trình cho phép quay lại bước trước khi cần, ví dụ khi đọc lại thấy thiếu ý thì quay về tìm ý.
Đáp án nhận định: a) Có thể chọn trình tự thời gian hoặc không gian phù hợp điểm nhìn – Đúng; b) Tả cảnh sinh hoạt chỉ cần kê đồ vật, không cần hoạt động – Sai; c) Chi tiết âm thanh, chuyển động giúp cảnh có đời sống – Đúng.
Kết luận HS rút ra: tả cảnh sinh hoạt phải có người, có việc đang diễn ra, có thời điểm và không gian cụ thể.

HS phân tích được cách bài mẫu tổ chức Mở – Thân – Kết, sử dụng trình tự, hành động, âm thanh, cảm xúc; phân biệt được thông tin trong văn bản với suy luận của người viết.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2, đọc bài mẫu “Buổi đổi sách” và hoàn thành ba nhiệm vụ:
(1) Ghép ý với phần bài viết (Mở, Thân, Kết) và nêu nội dung mỗi phần.
(2) Tìm trong bài các chi tiết thuộc: trình tự không gian, trình tự thời gian, hành động, âm thanh, cảm xúc.
(3) Phân biệt thông tin và suy luận: chọn một câu thông tin và một câu suy luận, giải thích vì sao.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Vì sao đoạn Thân lại kể theo trình tự từ lúc bắt đầu đến các góc?
• Câu “Cảnh ấy khiến tôi thấy việc chia sẻ có thể bắt đầu bằng một cuốn sách được gìn giữ” là thông tin hay suy luận của người viết? Dựa vào đâu để khẳng định?

Dàn ý của bài mẫu:

• Mở: buổi đổi sách ở lớp.
• Thân: chuẩn bị, bắt đầu, những hoạt động ở các góc.
• Kết: cảnh dọn và ấn tượng về sự chia sẻ.
  Chi tiết tiêu biểu:
• Không gian: bàn xếp thành một vòng rộng; mỗi góc có tấm thẻ viết tay; phía cửa có bạn Nam ghi sổ.
• Thời gian: sau giờ sinh hoạt; khi chuông báo.
• Hành động: một bạn cầm truyện đứng chờ; Mai kể chi tiết khiến cả góc bàn ngẩng lên; người nhận vuốt phẳng bìa cũ rồi đọc mấy dòng.
• Âm thanh: “rì rầm”, “tiếng lật giấy, tiếng hỏi nhỏ và tiếng cười”.
• Cảm xúc: “Tôi thích nhất khoảnh khắc một bạn nói mình đã tìm được cuốn muốn đọc từ lâu.”
  Phân biệt: “Mỗi góc đặt một tấm thẻ viết tay” là thông tin trực tiếp về cảnh được quan sát; “Cảnh ấy khiến tôi thấy việc chia sẻ có thể bắt đầu bằng một cuốn sách được gìn giữ” là suy luận, đúc kết của người viết từ cảnh vừa tả.

HS vận dụng kiến thức về kiểu bài để lập dàn ý, sửa đoạn văn kê đồ vật và viết một phần quan trọng của bài văn.

HS làm bài tập theo cặp đôi, sau đó cá nhân hoàn thành phần viết. Các bài tập (có thể chiếu trên bảng phụ hoặc dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh bài 1):
Bài 1: Yếu tố nào không thể thiếu trong tả cảnh sinh hoạt? A. Một danh sách đồ vật không có người làm gì; B. Một lời ca ngợi chung không có quan sát; C. Hoạt động con người trong không gian, thời điểm cụ thể.
Bài 2: Lập dàn ý cho nhiệm vụ: Tả một cảnh sinh hoạt em quan sát; chọn trình tự không gian/thời gian, hành động, âm thanh và cảm xúc; không chỉ kê đồ vật.
Bài 3: Sửa đoạn sau cho rõ ý và đúng yêu cầu, giải thích một thay đổi: “Có bàn, có sách, có ghế, có bạn. Buổi đổi sách hay.”
Bài 4: Viết một phần quan trọng của bài văn tả cảnh sinh hoạt (phần Thân hoặc phần Mở) và chỉ ra chi tiết cụ thể em dùng làm trọng tâm.
Đáp án và gợi ý:

• Bài 1: C. Hoạt động con người trong không gian, thời điểm cụ thể là yêu cầu của đúng kiểu bài.
• Bài 2: Mở: buổi đổi sách ở lớp. Thân: chuẩn bị, bắt đầu, những hoạt động ở các góc. Kết: cảnh dọn và ấn tượng về sự chia sẻ. Chấm 2 điểm: đúng yêu cầu/thể loại (1); ý cụ thể, có trình tự (1).
• Bài 3: Bản sửa tham khảo: “Mai vừa kể xong một chi tiết, trước bàn bỗng vang tiếng cười. Nam dịch ghế nhường bạn tới ghi tên sách.” Bản sửa thêm hoạt động, âm thanh và quan hệ thay vì kê đồ vật. Chấm 2 điểm: bản sửa rõ và đúng loại văn bản (1); giải thích có lí (1).
• Bài 4: Chấm 2 điểm: phần viết đáp nhiệm vụ (1); chi tiết cụ thể và lí do chọn (1). Ví dụ: “Ở phía cửa, Nam ghi tên sách vào sổ, mỗi lần có người đổi lại dịch ghế để nhường lối.” – chi tiết này cho thấy hoạt động và quan hệ giữa các bạn.

Mỗi HS có: 1) đáp án bài 1 (C); 2) dàn ý ba phần có đủ Mở – Thân – Kết, mỗi phần ghi ít nhất một ý cụ thể; 3) đoạn sửa cho câu “Có bàn, có sách, có ghế, có bạn. Buổi đổi sách hay.” có hoạt động, âm thanh, quan hệ kèm một câu giải thích; 4) một đoạn văn 5–7 câu (phần Thân hoặc Mở) có ít nhất một chi tiết hành động, một chi tiết âm thanh và một câu thể hiện cảm xúc, kèm chú thích chi tiết trọng tâm.

HS vận dụng toàn bộ kiến thức để lập dàn ý, viết bản nháp và tự đánh giá bài tả cảnh sinh hoạt gắn với trải nghiệm thực tế của bản thân.

HS chọn một cảnh sinh hoạt đã quan sát (ở lớp, sân trường, thư viện, bữa cơm gia đình, chợ quê...), lập dàn ý ba phần, viết phần Mở và một ý trong phần Thân. Sau đó, HS tự kiểm theo bốn tiêu chí: (1) đúng yêu cầu và thể loại; (2) có chi tiết cụ thể, dẫn chứng phù hợp; (3) bố cục và liên kết; (4) diễn đạt, chính tả. Phần còn lại hoàn thành ở nhà.
Câu hỏi GV đặt ra: Cảnh em chọn có người làm việc gì? Em sẽ sắp xếp theo trình tự nào?

Mỗi HS có: dàn ý ba phần ghi rõ cảnh đã chọn, trình tự sắp xếp (không gian hoặc thời gian) và các ý chính; đoạn Mở và một ý Thân có ít nhất một hành động cụ thể và một chi tiết âm thanh; phiếu tự kiểm đánh dấu bốn tiêu chí.
Thang chấm tham khảo (4 điểm): đúng yêu cầu/thể loại (0,5); nội dung cụ thể, dẫn chứng/chi tiết phù hợp (2); bố cục/liên kết (0,75); diễn đạt, chính tả (0,5); cách nhìn riêng có căn cứ (0,25).