Giáo án Cửu Long Giang ta ơi

Huy động hiểu biết địa lí đã có của HS về sông Cửu Long, từ đó dẫn vào cách bài thơ đưa tri thức địa lí vào tình cảm.

HS nhìn bản đồ tự nhiên Việt Nam, nhớ lại bài học địa lí đã học về sông Cửu Long và trả lời câu hỏi của GV: “Em nhớ gì về dòng sông này khi học bản đồ?”

Mỗi HS nêu được ít nhất một điều nhớ về sông Cửu Long từ bài học địa lí (ví dụ: vị trí, đồng bằng, tên các nhánh sông) và nêu một cảm nghĩ ban đầu về dòng sông khi nghe nhan đề bài thơ.

HS nêu được hành trình từ thông tin địa lí đến nhận thức về con người, lao động và lịch sử gắn với dòng sông; phân biệt thông tin có trong văn bản với suy luận riêng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, đọc phần lược thuật mục “Từ bản đồ đến trải nghiệm tinh thần” và trả lời các câu hỏi trong phiếu.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với các ý chính: (1) Dòng sông đi vào tâm hồn người nói từ bài học địa lí thời nhỏ; (2) Những tên đất, đường nước trên bản đồ mở ra một thế giới chưa từng thấy; (3) Khi trưởng thành, dòng sông gắn với hình ảnh con người, lao động, lịch sử và tình cảm với xứ sở; (4) Mạch hồi tưởng nối tuổi học trò với nhận thức rộng hơn về đất nước.

HS giải thích được tác dụng của cách gọi trong nhan đề và nhận ra đặc điểm thơ tự do gắn với mạch hồi tưởng.

HS làm việc theo nhóm 4 (hai cặp), trả lời ba câu hỏi: (1) Cách gọi “Cửu Long Giang ta ơi” cho thấy quan hệ giữa người nói và dòng sông như thế nào? (2) Vì sao có thể nói đây là tình cảm chứ không phải tuyên bố sở hữu nguồn nước? (3) Vì sao không nên đếm bài thơ như lục bát cố định? Dựa vào mục “Tiếng gọi thân thiết” và “Nhịp tự do” trong bản lược thuật.

Nhóm ghi được: (1) Cách gọi tạo quan hệ đối thoại, gần gũi, khác với việc chỉ nhớ tên địa danh; (2) Đây là tình cảm, vì văn bản nói về sự gắn bó, không phải quyền sở hữu; (3) Độ dài dòng thơ linh hoạt, phù hợp mạch hồi tưởng và sự mở rộng không gian, nên không đếm theo số chữ cố định.

HS nắm cách trình bày nhận xét có dẫn chứng theo trình tự nhận xét – chi tiết – tác dụng.

Cả lớp cùng xem khung mẫu: Nhận xét (một ý khái quát) → Chi tiết (trích hoặc nêu đúng từ ngữ trong ngữ liệu) → Tác dụng (giải thích nội dung hoặc hình thức). GV minh họa bằng đoạn mẫu trong mục “Lập luận về nội dung và hình thức”.

HS nêu được khung ba bước và chỉ ra được trong đoạn mẫu: nhận xét “tri thức có thể trở thành tình cảm”; chi tiết “nét sông trên bản đồ”; tác dụng “mở ra hình dung về đất đai rộng lớn”.

Củng cố kiến thức về thông tin trong ngữ liệu, thể loại, cách gọi và phân biệt thông tin với suy luận.

HS làm các bài tập sau (dựa vào bản lược thuật): (1) Dòng sông đầu tiên đến với người nói qua đâu? A. Chỉ trải nghiệm đi thuyền lúc trưởng thành; B. Một cuộc gặp ngẫu nhiên ở chợ; C. Bài học địa lí. (2) Mạch chính nối những thời điểm nào? A. Tuổi học trò và khi trưởng thành; B. Chỉ hai thời điểm cùng một ngày; C. Chỉ thời hiện tại không hồi tưởng. (3) Thể thơ là gì? A. Thơ năm chữ đều ở mọi dòng; B. Tự do; C. Lục bát đều ở mọi dòng. (4) Đúng hay sai: a) Bài học địa lí thời nhỏ mở đầu mối gắn bó tinh thần với dòng sông; b) Mạch hồi tưởng cho thấy dòng sông chỉ là nét bản đồ, không gắn con người. (5) Nối: Bản đồ lớp học – Khơi trí tưởng tượng; Hồi tưởng – Nối các thời điểm đời người; Tiếng gọi dòng sông – Tình cảm gần gũi.

Đáp án: (1) C. Bài học địa lí. (2) A. Tuổi học trò và khi trưởng thành. (3) B. Tự do. (4) a) Đúng; b) Sai, vì khi trưởng thành dòng sông gắn với lao động, lịch sử và tình cảm xứ sở. (5) Bản đồ lớp học – Khơi trí tưởng tượng; Hồi tưởng – Nối các thời điểm đời người; Tiếng gọi dòng sông – Tình cảm gần gũi.

Vận dụng cách trình bày nhận xét có dẫn chứng và cách phân biệt điều biết từ sách với điều chưa trực tiếp trải nghiệm.

HS viết 5–7 câu về một nơi em biết qua bài học (sông, vùng đất, địa danh), theo khung nhận xét – chi tiết – tác dụng. Đồng thời ghi rõ: điều nào là thông tin từ sách, điều nào là suy nghĩ riêng của em. Có thể hoàn thành ở nhà.

Đoạn viết 5–7 câu, có đủ ba bước khung; có ít nhất một chi tiết cụ thể; tách rõ thông tin từ nguồn học tập và suy nghĩ riêng; không khẳng định đã trực tiếp đến nơi nếu chưa trải nghiệm.