Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 118)

HS nhận ra cùng một sự việc có thể viết theo hai thứ tự khác nhau, và việc đặt trạng ngữ ở đầu câu hay cuối câu làm thay đổi điểm nhấn của câu.

GV chiếu hai câu: (a) “Sau cơn mưa, chúng tôi trở về.” và (b) “Chúng tôi trở về sau cơn mưa.” GV đặt câu hỏi: 1) Hai câu có cùng nói về thời gian “sau cơn mưa” không? 2) Câu nào đưa việc “sau cơn mưa” lên trước? 3) Dấu phẩy ở câu (a) đang làm nhiệm vụ gì?

Dự kiến HS trả lời: Cả hai câu đều chỉ việc trở về sau cơn mưa, ý thời gian gần nhau. Câu (a) đưa “sau cơn mưa” lên đầu nên nhấn khoảng thời gian trước, rồi mới đến hành động “chúng tôi trở về”. Dấu phẩy ở câu (a) tách phần trạng ngữ khỏi phần chính của câu. GV ghi lên bảng: Cùng một ý, khác thứ tự thì khác điểm nhấn; dấu câu giúp người đọc nhận ra cấu trúc.

HS nêu được công dụng của dấu phẩy khi tách trạng ngữ và các bộ phận cùng chức vụ; giải thích được vai trò của dấu phẩy với cấu trúc và điểm nhấn của câu.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A. Các câu cần phân tích: (1) “Buổi sáng, em ra bến.” (2) “Sau chuyến đi, chúng tôi ghi chép.” (3) “Chúng tôi thăm bảo tàng, thư viện và công viên.” Nhiệm vụ: tìm trạng ngữ trong câu (1) và (2), xác định dấu phẩy tách phần nào; trong câu (3), chỉ ra các bộ phận cùng chức vụ và dấu phẩy đứng giữa chúng; đưa trạng ngữ “vào chiều chủ nhật” lên đầu câu “Chúng tôi thăm bảo tàng vào chiều chủ nhật” và nhận xét thay đổi về điểm nhấn.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1 dự kiến:

• Câu (1): “Buổi sáng” là trạng ngữ chỉ thời gian; dấu phẩy tách trạng ngữ với phần chính “em ra bến”.
• Câu (2): “Sau chuyến đi” là trạng ngữ chỉ thời gian; dấu phẩy tách trạng ngữ khỏi chủ ngữ và vị ngữ.
• Câu (3): “bảo tàng”, “thư viện”, “công viên” cùng giữ chức vụ tân ngữ; dấu phẩy ngăn các bộ phận này với nhau.
• Kiến thức HS rút ra: Dấu phẩy tách trạng ngữ đứng đầu câu khỏi phần chính; dấu phẩy tách các bộ phận cùng chức vụ. Khi đưa trạng ngữ lên đầu câu, phần thời gian được nhấn trước, cấu trúc câu rõ hơn.

HS nêu được công dụng của ngoặc kép; phân biệt được thông tin có trong câu văn với suy luận riêng khi giải thích nghĩa của từ dùng đặc biệt.

GV chiếu câu “Đá vẫn “thở” trong dòng nước.” và yêu cầu HS trả lời lần lượt: 1) Từ “thở” trong câu này có nghĩa thông thường là gì? 2) Vì sao tác giả đặt từ “thở” trong ngoặc kép? 3) Câu này cho biết đá có hô hấp sinh học không, hay đó là cách nói liên tưởng? Em đang dựa vào thông tin nào của câu để trả lời? Phần nào là suy luận của riêng em?

Dự kiến kết quả: “Thở” nghĩa thông thường là hô hấp của người và động vật. Trong câu, “thở” được đặt trong ngoặc kép để báo người đọc đây là cách nói đặc biệt, một cách nói liên tưởng, mang nghĩa dòng nước chảy làm đá như có sự sống. Câu không khẳng định đá có hô hấp sinh học; đó là suy luận về cách diễn đạt, không phải thông tin khoa học. Kiến thức HS rút ra: Ngoặc kép đánh dấu lời trực tiếp hoặc từ dùng nghĩa đặc biệt. Nhận xét về nghĩa cần dựa vào câu văn; phần nào vượt quá câu văn là suy luận riêng.

HS vận dụng công dụng của dấu phẩy và ngoặc kép để làm đúng các bài tập về nhận biết, ghép và đánh giá đúng sai.

GV chiếu lần lượt bài 1 đến bài 5 (có thể làm trên NeoEdu để kiểm tra nhanh):

1. “Buổi sáng, em ra bến”: dấu phẩy tách gì? A. Tử và mẫu; B. Trạng ngữ; C. Từ láy; D. Một lời trích.
2. Ngoặc kép ở “đá vẫn ‘thở’” chủ yếu đánh dấu: A. Tên người; B. Cuối đoạn; C. Từ hiểu nghĩa đặc biệt; D. Một con số.
3. Ghép dấu câu với công dụng: dấu phẩy, ngoặc kép, dấu hỏi.
4. Đánh đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Dấu câu ảnh hưởng cách hiểu; b) Mọi ngoặc kép đều là lời nói; c) Có thể đổi vị trí trạng ngữ để đổi điểm nhấn.
5. Cách viết nào rõ cấu trúc: A. Sau, chuyến đi chúng tôi ghi chép; B. Sau chuyến đi, chúng tôi, ghi chép; C. Sau chuyến đi chúng tôi, ghi chép; D. Sau chuyến đi, chúng tôi ghi chép.

Đáp án dự kiến:

• Bài 1: B. Trạng ngữ (Buổi sáng nêu thời gian).
• Bài 2: C. Từ hiểu nghĩa đặc biệt (Thở là cách nói liên tưởng).
• Bài 3: Dấu phẩy – tách bộ phận trong câu; ngoặc kép – đánh dấu lời trực tiếp hoặc nghĩa đặc biệt; dấu hỏi – kết thúc câu hỏi trực tiếp.
• Bài 4: a) Đ; b) S (ngoặc kép còn có nghĩa đặc biệt); c) Đ.
• Bài 5: D. Sau chuyến đi, chúng tôi ghi chép (dấu phẩy tách trạng ngữ đúng chỗ).

HS vận dụng dấu phẩy và ngoặc kép để đặt câu đúng cấu trúc, đúng sắc thái và giải thích được công dụng của dấu câu đã dùng.

HS hoàn thành ngay tại lớp hai nhiệm vụ: (1) Đặt một câu có ngoặc kép đánh dấu từ dùng nghĩa đặc biệt về một nơi quen thuộc (ví dụ góc học tập, sân trường) và giải thích nghĩa đặc biệt đó. (2) Đưa một trạng ngữ thời gian lên đầu câu “Chúng tôi thăm bảo tàng vào chiều chủ nhật” và giải thích dấu phẩy. Về nhà: viết đoạn 4 đến 5 câu về một nơi em yêu thích, có ít nhất một trạng ngữ đứng đầu câu và một từ dùng nghĩa đặc biệt đặt trong ngoặc kép.

Sản phẩm dự kiến:

• Câu 1: Góc thư viện là “bến đỗ” sau giờ học của em. Giải thích: “bến đỗ” không phải bến tàu thật mà là nơi nghỉ và tìm cảm giác yên.
• Câu 2: Vào chiều chủ nhật, chúng tôi thăm bảo tàng. Giải thích: dấu phẩy tách phần thời gian được đặt trước câu.
• Tiêu chí chấm: câu đúng dấu (1 điểm); nghĩa đặc biệt hoặc dấu phẩy được giải thích rõ (1 điểm).