Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động vốn hiểu biết về việc ghi chép trải nghiệm và định hướng HS vào nội dung bài: kí và du kí.

HS đọc thầm mẫu ghi chép gốc trên máy chiếu: “Sáng ở bến đò, tôi đếm ba chiếc thuyền đang chờ khách. Mùi gỗ ẩm lẫn trong gió. Một người chèo đò bảo hôm nay nước lên chậm; tôi ghi lời ấy để hỏi thêm trước khi dùng làm thông tin chung.”
GV đặt câu hỏi: Đoạn ghi chép này kể về việc gì, ở đâu, ai là người ghi? Theo em, đoạn văn có thuộc kiểu văn bản kể chuyện hư cấu không? Vì sao?
HS nêu nhận định sơ bộ, chưa cần đúng hẳn thuật ngữ.

Dự đoán ban đầu của HS: đoạn văn ghi lại một buổi sáng có thật ở bến đò, do người viết trực tiếp quan sát và ghi lại, không phải truyện hư cấu. Từ đó GV dẫn vào bài: kí và du kí.

HS nêu được khái niệm kí, du kí và điểm nhìn; phân biệt được ba khái niệm này.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1 (xem phần Phiếu học tập). Mỗi nhóm đọc phần Tri thức ngữ văn trong SGK và trả lời ba câu hỏi:

• Kí dựa trên điều gì và vì sao người viết vẫn có thể lựa chọn chi tiết?
• Du kí gắn với yếu tố nào của chuyến đi, và thường kết hợp những nội dung gì?
• Điểm nhìn là gì? Cho ví dụ từ mẫu ghi chép gốc.

Kiến thức HS rút ra:

• Kí: văn xuôi ghi người thật, việc thật có dấu ấn người viết; kí dựa trên sự thật nhưng không chỉ liệt kê dữ kiện, người viết lựa chọn chi tiết, bố cục và cảm xúc.
• Du kí: ghi chép trải nghiệm trong một hành trình đến một nơi; thường kết hợp quan sát thiên nhiên, con người, văn hóa.
• Điểm nhìn: vị trí và cách người viết quan sát, suy nghĩ. Ví dụ: người viết đứng ở bến đò vào buổi sáng, quan sát ba chiếc thuyền và ngửi mùi gỗ ẩm.

HS phân biệt được thông tin có thể kiểm chứng, cảm giác cụ thể và nguồn lời kể trong mẫu ghi chép; nêu được cách đọc có căn cứ.

HS đọc mục Cách đọc và mẫu gốc trong SGK và phân tích lại mẫu ghi chép theo ba cột: quan sát tại thời điểm cụ thể, cảm giác, lời kể cần kiểm thêm. Sau đó HS rút ra các bước đọc: theo dõi thứ tự hành trình hoặc thời gian; chỉ ra cảm giác về màu, âm, nhịp sống; không biến một lần nghe thành quy luật.

Kết quả phân tích mẫu gốc:

• Quan sát tại thời điểm cụ thể: “đếm ba chiếc thuyền đang chờ khách” (sáng ở bến đò), có thể kiểm chứng ngay tại chỗ.
• Cảm giác: “Mùi gỗ ẩm lẫn trong gió” là chi tiết khứu giác của người viết.
• Nguồn lời kể: “Một người chèo đò bảo hôm nay nước lên chậm” là lời người khác kể, cần kiểm thêm nếu muốn khái quát thành thông tin chung.
  Kết luận: người viết không biến một lần nghe thành quy luật.

HS vận dụng khái niệm kí, du kí, điểm nhìn và cách đọc có căn cứ để làm các bài tập nhận diện.

HS làm cá nhân các câu sau, sau đó đổi vở kiểm tra chéo; GV có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.
Câu 1. Chọn nhận định đúng về kí và du kí: A. Du kí chỉ là bảng quảng cáo. B. Kí kết hợp sự thật được lựa chọn với dấu ấn quan sát của người viết. C. Kí muốn hấp dẫn có thể bịa mọi mốc lịch sử.
Câu 2. Thông tin nào trong mẫu là cảm giác của người viết? A. Có người chèo đò. B. Người viết ghi lời nói. C. Mùi gỗ ẩm. D. Có ba thuyền được đếm.
Câu 3. Nối thuật ngữ với nghĩa: Kí; Du kí; Điểm nhìn.
Câu 4. Đánh giá cách đọc (Đ/S): a) Cần dùng chi tiết để giải thích nhận xét. b) Có thể đồng nhất người nói trong tác phẩm với tác giả trong mọi trường hợp. c) Nên phân biệt điều văn bản nói và suy luận riêng.
Câu 5. Sắp xếp quy trình đọc có căn cứ: Giải thích quan hệ và tác dụng; Xác định kiểu văn bản và tình huống; Đối chiếu, điều chỉnh nhận xét; Tìm chi tiết hoặc ý chính.

Đáp án:

• Câu 1: B. Kí kết hợp sự thật được lựa chọn với dấu ấn quan sát của người viết. (Đối chiếu dấu hiệu của kiểu văn bản, không chỉ dựa vào nhan đề.)
• Câu 2: C. Mùi gỗ ẩm. (Mùi là chi tiết khứu giác.)
• Câu 3: Kí – văn xuôi ghi người thật, việc thật có dấu ấn người viết; Du kí – ghi chép trải nghiệm trong một hành trình; Điểm nhìn – vị trí và cách người viết quan sát, suy nghĩ.
• Câu 4: a) Đ; b) S; c) Đ. (Chủ thể trữ tình hoặc người kể là hình tượng nghệ thuật; nhận xét cần bằng chứng.)
• Câu 5: Xác định kiểu văn bản và tình huống → Tìm chi tiết hoặc ý chính → Giải thích quan hệ và tác dụng → Đối chiếu, điều chỉnh nhận xét.

HS vận dụng kiến thức về kí, du kí, điểm nhìn và cách đọc có căn cứ để viết một mẫu ghi chép ngắn, tách rõ quan sát, cảm giác và lời kể.

HS viết 3–5 câu hoặc một đoạn ngắn ghi chép về một nơi em đã đến (chợ, bến xe, bờ ruộng, làng quê...). Yêu cầu: có thời điểm cụ thể; có ít nhất một chi tiết cảm giác (màu, âm, mùi, nhịp sống); nếu có lời người khác nói thì ghi rõ là lời kể và nêu cách kiểm thêm. Sau khi viết, HS tự chỉ ra một đặc điểm của kí hoặc du kí mà đoạn văn thể hiện và giải thích bằng chi tiết.
Bài tập có thể hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp trong lớp.

Sản phẩm: một đoạn ghi chép 3–5 câu, không chép lại mẫu gốc; kèm một câu tự nhận xét: “Đoạn văn thể hiện đặc điểm … vì có chi tiết … ”. Tiêu chí: đúng kiểu văn bản (ghi trải nghiệm thật), có chi tiết cụ thể và có phân biệt thông tin với lời kể.