Giáo án Cô Tô

Huy động trải nghiệm về cảnh thiên nhiên sau mưa bão; xác định nhiệm vụ đọc hiểu văn bản Cô Tô qua lược thuật.

HS trả lời câu hỏi khởi động: “Em đã bao giờ thấy cảnh thiên nhiên sau mưa bão, lúc trời vừa tạnh chưa?”. Sau đó HS đọc thầm lược thuật Cô Tô và tìm ba khoảnh khắc được nhắc đến: sau bão, bình minh, sinh hoạt quanh giếng nước.

HS nêu được ba khoảnh khắc chính trong lược thuật theo thứ tự: (1) cảnh sáng trong, đậm nét của trời, cây và biển sau cơn bão; (2) người viết chờ đón bình minh, quan sát mặt trời lên trên biển; (3) người dân gánh nước ở giếng nước ngọt, chuẩn bị cho các chuyến đi biển. HS nhận ra nhiệm vụ của bài: tìm hiểu cách văn bản dựng vẻ đẹp Cô Tô.

Nêu được cách văn bản sắp xếp cảnh theo chuyển động thời gian và thay đổi điểm nhìn; hiểu cảnh không đứng yên như một bưu ảnh.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) xác định thứ tự thời gian của các cảnh; (2) xác định điểm nhìn của người viết ở mỗi cảnh (nhìn từ đâu, nhìn cái gì); (3) cho biết cảnh có đứng yên không và vì sao.

Thời gian: sau bão → bình minh → sinh hoạt quanh giếng nước (từ cảnh bầu trời, cây, biển sau bão, đến mặt trời lên trên biển, rồi đến người dân gánh nước). Điểm nhìn: từ rộng (trời, cây, biển) đến hướng về mặt trời trên mặt biển, rồi đến những người lao động bên giếng nước. Kết luận HS rút ra: văn bản dựng cảnh bằng chuyển động thời gian và thay đổi điểm nhìn, nên cảnh không đứng yên như một bưu ảnh; vùng đảo hiện lên qua nhiều thời điểm, nhiều tầm nhìn.

Phân tích được tác dụng của liên tưởng trong việc tạo hình mặt trời và mặt biển; phân tích phải quay về màu, hình và ấn tượng mà cảnh đem lại.

Cả lớp cùng tìm trong SGK những câu văn có hình ảnh liên tưởng về mặt trời và mặt biển. HS trả lời câu hỏi: (1) Mặt trời và mặt biển được tạo hình theo hướng nào? (2) Ấn tượng về màu sắc, hình dáng là gì? (3) Vì sao có thể nói đó là sự say mê của người quan sát?

Kết quả HS rút ra: mặt trời và mặt biển được tạo hình với các đặc điểm tròn đầy, rực rỡ, thanh sạch; liên tưởng giúp cảnh nổi bật về màu và hình. Phân tích đúng phải nói: liên tưởng làm cho ấn tượng về màu và hình rõ hơn, và từ đó thấy được sự say mê, háo hức đón chờ của người viết trước bình minh.

Giải thích được vì sao giếng nước là điểm nối các hoạt động và vẻ đẹp đảo gắn với nhịp sống bền bỉ của con người.

HS làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần 3). Nhiệm vụ: (1) Giếng nước nối những hoạt động nào? (2) Vẻ đẹp của đảo được thể hiện ở đâu ngoài màu sắc? (3) Vì sao người lao động không phải vật trang trí?

Giếng nước là nơi người dân gánh nước, nối với việc chuẩn bị cho các chuyến đi biển. Vẻ đẹp của đảo không chỉ ở màu sắc mà còn ở nhịp sống bền bỉ, sức sống trở lại sau bão. Người lao động không phải vật trang trí vì họ là phần của bức tranh đời sống, cùng với thiên nhiên làm nên ý nghĩa nơi chốn.

Vận dụng kiến thức về thời gian, điểm nhìn, liên tưởng và giếng nước để trả lời câu hỏi đọc hiểu; tự kiểm tra đáp án; viết nhận xét có dẫn chứng.

HS làm bài tập theo cặp, với các câu: (2) Người viết quan sát đảo sau hiện tượng gì? A. Ngay trước khi bão tới; B. Khi bão vẫn còn dữ dội; C. Sau cơn bão. (3) Khoảnh khắc thiên nhiên được chờ đón là gì? A. Bình minh; B. Hoàng hôn sau giờ lao động; C. Buổi trưa nắng gắt. (4) Sinh hoạt nổi bật diễn ra quanh đâu? Trả lời ngắn bằng lời của em. (5) Văn bản nối thiên nhiên với điều gì? A. Chỉ cảm xúc xa lạ với đảo; B. Lao động và đời sống người dân; C. Chỉ thiên nhiên không có người. (6) Đúng hay sai: a) Sinh hoạt quanh giếng nước góp phần tạo vẻ đẹp của đảo; b) Cô Tô trong lược thuật chỉ có cảnh thiên nhiên đứng yên, không có con người. (7) Nối: Sau bão – Cảnh sáng trong trở lại; Bình minh – Vẻ đẹp rực rỡ, mở rộng; Giếng nước – Nhịp sống cộng đồng. (8) Viết đoạn ngắn 5 đến 7 câu phân tích một nét đáng chú ý của văn bản, dùng ít nhất một chi tiết làm bằng chứng. HS có thể dùng mô phỏng tương tác trên trang NeoEdu để tự kiểm tra câu (2) đến (7).

Đáp án: (2) C – sau cơn bão; (3) A – bình minh; (4) Giếng nước ngọt (chấp nhận cách diễn đạt tương đương dựa vào chi tiết lược thuật); (5) B – lao động và đời sống người dân; (6) a) Đúng; b) Sai, vì văn bản có cả người dân gánh nước và sinh hoạt đảo; (7) Sau bão – cảnh sáng trong trở lại; Bình minh – vẻ đẹp rực rỡ, mở rộng; Giếng nước – nhịp sống cộng đồng. (8) Đoạn mẫu gợi ý: “Cô Tô được dựng qua chuyển động thời gian và sự thay đổi điểm nhìn. Cảnh sau bão, bình minh và giếng nước làm vẻ đẹp đảo không chỉ nằm ở màu sắc mà còn ở sức sống trở lại. Liên tưởng giàu tạo hình cho thấy sự say mê của người quan sát; đến cảnh người dân lấy nước, niềm say mê ấy gắn với lao động thường ngày. Thiên nhiên và con người cùng làm nên ý nghĩa nơi chốn.” Thang chấm 2 điểm: nhận xét đúng trọng tâm (0,5); chi tiết chính xác (0,5); giải thích nội dung hoặc hình thức (0,75); diễn đạt (0,25). Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và bằng chứng từ ngữ liệu.

Vận dụng cách quan sát, phân biệt quan sát với cảm xúc để viết đoạn văn ngắn về một cảnh gần nhà, không bịa sự kiện.

HS chọn một cảnh quen thuộc gần nhà (công viên, sân trường, bến nước, chợ sáng...). Viết riêng hai điều quan sát được và một cảm xúc. Ví dụ: “Có người quét lá; các ghế đá còn ướt sau mưa. Em thấy công viên như vừa tỉnh giấc.” Hai câu đầu là chi tiết nhìn thấy; câu cuối là cảm nhận cần nói rõ là cảm nhận của em.

Đoạn viết 4 đến 6 câu gồm: hai câu quan sát (ghi đúng chi tiết nhìn thấy), một câu cảm xúc và một câu giải thích lí do hoặc cách cảm nhận. Đoạn không bịa sự kiện và tách rõ quan sát với cảm xúc. Thang chấm 2 điểm: ý kiến phù hợp vấn đề (0,5); lí do hoặc dẫn chứng cụ thể (1); diễn đạt tôn trọng, rõ nghĩa (0,5).