Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 113)

Huy động vốn hiểu biết về hình ảnh so sánh, gán nét người cho vật; tạo tâm thế đọc kĩ ngữ liệu và phân biệt hình ảnh với thông tin.

GV chiếu ngữ liệu gốc: “Mặt trời như chiếc đĩa đồng vừa được lau sáng. Biển mở trang vở xanh. Những con sóng rủ nhau vào bờ.” HS đọc to, sau đó trả lời câu hỏi: “Câu nào khiến em hình dung rõ nhất? Em thấy trong câu nào có từ như, câu nào có hành động của người được gán cho sóng?”

HS nhận ra: câu 1 có từ “như” nối “mặt trời” với “chiếc đĩa đồng”; câu 3 gán hành động “rủ nhau” (việc của người) cho “những con sóng”; câu 2 gọi mặt biển bằng hình ảnh “trang vở xanh”. HS nêu được một hình ảnh mình hình dung rõ nhất, kèm lí do ngắn (ví dụ: “đĩa đồng sáng” gợi màu vàng ánh và hình tròn).

HS nêu được dấu hiệu nhận biết từng biện pháp tu từ và xác định đúng đối tượng so sánh, hình ảnh gọi thay thế, hành động được gán cho vật.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (bảng gồm: câu, biện pháp, dấu hiệu nhận biết, đối tượng được so sánh/gọi/gán). GV hướng dẫn: “Nếu câu có từ như nối hai đối tượng, đó là so sánh. Nếu gọi sự vật bằng hình ảnh khác có nét chung, đó là ẩn dụ. Nếu gán hành động hay tình cảm của người cho vật, đó là nhân hóa.”

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh:

• Mặt trời như chiếc đĩa đồng vừa được lau sáng: so sánh; dấu hiệu là từ như; đối tượng: mặt trời (vật được so sánh) với chiếc đĩa đồng (vật dùng để so sánh).
• Biển mở trang vở xanh: ẩn dụ; không có từ nối; mặt biển được gọi bằng hình ảnh trang vở xanh, có nét chung là bề mặt rộng, mở ra.
• Những con sóng rủ nhau vào bờ: nhân hóa; dấu hiệu là hành động rủ nhau (việc của người); sóng được gán hoạt động như người.
  Kiến thức HS rút ra: so sánh nêu tương đồng bằng từ nối; ẩn dụ gọi bằng hình ảnh khác; nhân hóa gán nét người cho vật.

HS giải thích được tác dụng của từng biện pháp gắn với màu sắc, hình khối, chuyển động; phân biệt được cảm nhận riêng với thông tin đo đạc.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi ô trên giấy A0 ghi một câu hỏi: (1) Hình ảnh “đĩa đồng” gợi màu sắc và hình khối gì? (2) “Trang vở xanh” gợi bề mặt, màu sắc và cảm giác gì? (3) “Sóng rủ nhau” gợi chuyển động và cảm xúc gì? (4) Đâu là thông tin quan sát, đâu là cảm nhận riêng hay liên tưởng? GV nhấn mạnh: “Tu từ là cách cảm nhận, không phải kết luận khoa học. Tả như đĩa không có nghĩa mặt trời là đồng.”

Khăn trải bàn của nhóm ghi:

• Đĩa đồng sáng: gợi hình tròn, màu vàng ánh kim, cảm giác sáng bóng và được chăm chút.
• Trang vở xanh: gợi bề mặt rộng, phẳng, mở ra, màu xanh trải dài.
• Sóng rủ nhau: gợi chuyển động quấn quýt như có giao tiếp, cảm giác vui và sinh động thay vì chỉ là chuyển động vật lí.
• Phân loại: “Mặt trời như đĩa đồng” là cảm nhận về hình, màu; không phải dữ kiện đo đạc về bản chất mặt trời.

HS vận dụng kiến thức để trả lời đúng các câu hỏi trắc nghiệm, nối hình ảnh với nét gợi, đánh giá nhận định và viết câu có tác dụng tu từ rõ ràng.

HS làm cá nhân Phiếu học tập số 2 (câu 2–7), sau đó đổi chéo kiểm tra với bạn cùng bàn. Các câu gồm: (2) Câu về mặt trời dùng biện pháp gì? (3) “Sóng rủ nhau” là biện pháp gì? (4) Nối hình ảnh và nét gợi. (5) Đánh giá đúng/sai ba nhận định. (6) Từ ngữ nối phép so sánh ở câu 1 là gì? (7) Chọn một hình ảnh và nêu tác dụng bằng 2–3 câu. GV có thể dùng bài tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án:

• Câu 2: D (so sánh; có như và hai đối tượng).
• Câu 3: A (nhân hóa; rủ nhau là hoạt động của người).
• Câu 4: Đĩa đồng sáng – hình tròn và màu ánh kim; Trang vở xanh – bề mặt rộng, mở; Sóng rủ nhau – chuyển động như có giao tiếp.
• Câu 5: a) Đ; b) S; c) Đ.
• Câu 6: như (nối mặt trời và chiếc đĩa).
• Câu 7 (gợi ý HS đạt yêu cầu): “Sóng rủ nhau là nhân hóa, gán hành động của người cho các đợt sóng. Hình ảnh này gợi cảnh quấn quýt, vui và chủ động, không chỉ là chuyển động vật lí.”

HS sửa được câu miêu tả chung chung thành câu có chi tiết quan sát; viết được đoạn ngắn về một cảnh thật, tách rõ câu thông tin và câu tu từ.

Bài 8: Sửa câu “Biển đẹp tuyệt, đẹp nhất thế giới” thành miêu tả có quan sát, cảm nhận riêng. Bài 9: Viết 3 câu ghi một cảnh thật (ví dụ cảnh ở sân trường, ngoài phố, buổi sáng ở nhà), trong đó tách câu thông tin và câu tu từ, và ghi chú rõ câu nào là cảm nhận. GV yêu cầu: “Mỗi câu phải có ít nhất một chi tiết quan sát được; không dùng lời tuyên bố về kỉ lục chưa kiểm chứng.”

Dự kiến sản phẩm đạt yêu cầu:

• Bài 8: “Sáng ấy, mặt biển hắt những vệt nắng nhỏ. Với tôi, cảnh lấp lánh như một tấm vải vừa được mở.” (Có chi tiết quan sát; cảm nhận được ghi rõ là “với tôi”; không tuyên bố kỉ lục.)
• Bài 9: “Có hai người quét sân trước cổng. Lá ướt dính thành vệt dưới gốc bàng. Ngọn đèn như đang chờ ngày mới.” (Hai câu đầu là thông tin quan sát; câu cuối là liên tưởng, không phải kết luận đèn có ý thức.)