Giáo án Thực hành đọc: Hành trình của bầy ong

Huy động vốn hiểu biết và cảm nhận ban đầu của HS về loài ong, về hoa và mật; hình thành nhiệm vụ đọc hiểu cho tiết học.

GV đặt câu hỏi khởi động: “Em đã thấy ong bay đi đâu? Những nơi ấy có gì?” và “Vì sao em nghĩ mật ong được coi là thứ ngọt và quý?”. Sau đó GV giới thiệu tên bài, tên văn bản Hành trình của bầy ong (Nguyễn Đức Mậu, thơ lục bát) và nêu nhiệm vụ: đọc bản lược thuật, tìm chi tiết về hành trình, về mật và thời gian.

HS nêu được ít nhất hai ý về hình ảnh ong, hoa, mật theo cảm nhận cá nhân; HS xác định được ba câu hỏi lớn của bài: hành trình của bầy ong đi đến đâu, hoa được chuyển hóa thành gì, mật giữ lại điều gì.

Giải thích được hành trình qua nhiều vùng làm rõ sự cần mẫn và khả năng tìm giá trị trong những nơi tưởng khó có gì đẹp; phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc lại đoạn nói về không gian (rừng sâu, biển xa, vùng đất khó nhọc) và trả lời Phiếu học tập số 1, phần A. Câu hỏi: (1) Bầy ong đi qua những không gian nào? (2) Những nơi “khó nhọc” gợi cho em điều gì về sự cần mẫn của loài ong? (3) Câu “những nơi tưởng khó có gì đẹp” là thông tin có trong văn bản hay suy luận của người đọc? Dẫn chứng từ đâu?

Dự kiến nội dung khăn trải bàn: Không gian gồm rừng sâu, biển xa và những vùng đất khó nhọc; hành trình thể hiện sự cần mẫn, bền bỉ, vượt qua khó khăn để tìm hoa; cụm “tưởng khó có gì đẹp” là suy luận của người đọc dựa trên việc bầy ong vẫn tìm được hoa ở những nơi ấy. HS ghi đúng vào thẻ màu xanh (thông tin văn bản) hoặc màu vàng (suy luận riêng).

Giải thích được việc chuyển hóa hoa thành mật thể hiện lao động tích lũy, có ý nghĩa rộng hơn câu chuyện sinh học.

Cặp đôi đọc lại phần nói về chuyển hóa hoa thành mật và điền Phiếu học tập số 1, phần B. Câu hỏi: (1) Hương sắc mong manh được biến thành gì? (2) Vì sao mật được gọi là “hữu hình”, và điều đó giúp người đọc cảm được gì? (3) Vì sao câu chuyện ong có ý nghĩa rộng hơn sinh học? Em hãy nêu một từ ngữ làm bằng chứng.

Dự kiến nội dung: Sự bền bỉ biến hương sắc mong manh thành mật ngọt; mật là vật cụ thể, người đọc cảm được quá trình lao động tích lũy; câu chuyện ong nói về lao động lặng lẽ, tích lũy giá trị cho đời, nên có ý nghĩa rộng hơn việc kiếm ăn của loài vật. Bằng chứng: “sự bền bỉ”, “mật ngọt”, “lao động lặng lẽ”.

Nhận biết được liên tưởng về thời gian trong văn bản; hiểu mật là sự lưu giữ giá trị, không khẳng định mật là hoa nguyên vẹn; nhận biết tác dụng của thể lục bát trong việc đưa nhịp điệu và sự suy ngẫm.

Cả lớp làm việc chung với bảng phụ. GV đặt câu hỏi: (1) Khi hoa đã tàn, điều gì vẫn còn? (2) Liên tưởng mật như lưu giữ mùa hoa đã qua có nghĩa là hoa còn nguyên vẹn trong mật không? (3) Thể lục bát đem lại nhịp điệu thế nào cho nội dung về thời gian và lao động? HS hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần C.

Dự kiến nội dung: Mật vẫn còn khi hoa đã tàn, thành quả giữ lại mùa đã qua; không, liên tưởng này nói về khả năng lưu giữ giá trị chứ không phải hoa nguyên vẹn; thể lục bát tạo nhịp điệu mềm, đưa bước bay và suy ngẫm về thời gian vào lời thơ mà không làm công việc trở nên nhẹ nhõm giả tạo. Kiến thức HS rút ra: liên tưởng về thời gian là suy ngẫm và giá trị được gìn giữ.

Củng cố thông tin trong văn bản; xác định đúng chi tiết, thể thơ và cách hiểu liên tưởng; rèn kĩ năng đối chiếu với ngữ liệu.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm: câu 1 (trắc nghiệm, mục 2, 3, 5 trong bài tập), câu 2 (đúng/sai, mục 6), câu 3 (nối, mục 7). GV có thể chiếu học liệu NeoEdu để HS tự kiểm tra sau khi làm xong.
Câu hỏi trắc nghiệm: Bầy ong tìm gì? A. Nơi nghỉ để không phải bay tiếp; B. Hoa và mật; C. Một mùa hoa duy nhất không thay đổi. Hành trình có đặc điểm gì? A. Chỉ kiếm mật ở một vùng quen thuộc; B. Tránh mọi vùng đất khó nhọc; C. Qua nhiều nơi và bền bỉ. Thể thơ là gì? A. Lục bát; B. Thơ năm chữ; C. Thơ tự do.

Đáp án: (1) Bầy ong tìm gì? B. Hoa và mật. Hành trình có đặc điểm gì? C. Qua nhiều nơi và bền bỉ. Thể thơ là gì? A. Lục bát. (2) Đúng/sai: a) Đ (mật ngọt gợi thành quả lao động và giá trị được lưu giữ); b) S (đây là liên tưởng về thời gian và giá trị, không phải lời mô tả hoa nguyên vẹn). (3) Nối: Hành trình xa – Sự bền bỉ; Mật ngọt – Thành quả lao động; Mùa hoa còn trong mật – Giá trị được lưu giữ qua thời gian.

Viết được đoạn nhận xét ngắn, đi từ nhận xét đến chi tiết rồi giải thích tác dụng; nói rõ mật ngọt gợi điều gì bằng lời của mình.

HS làm cá nhân hai câu: (1) Mật ngọt gợi điều gì? Trả lời ngắn bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu. (2) Phân tích một nét đáng chú ý của văn bản Hành trình của bầy ong, dùng ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng. GV hướng dẫn cấu trúc: nhận xét – chi tiết – giải thích tác dụng.

Đáp án gợi ý câu (1): Mật ngọt gợi thành quả của lao động tích lũy, là giá trị được lưu giữ từ công sức bền bỉ (chấp nhận diễn đạt tương đương). Đoạn mẫu câu (2): Bầy ong nối lao động với việc gìn giữ vẻ đẹp. Hành trình rộng và việc chắt chiu từ nhiều loài hoa khiến mật ngọt có chiều sâu thời gian. Khi mùa hoa qua, thành quả vẫn giúp con người cảm được giá trị ấy. Hình tượng vì vậy gợi lòng biết ơn công sức âm thầm và khả năng tạo điều bền vững từ những việc nhỏ lặp lại. Thang điểm câu (2): nhận xét đúng, trọng tâm 0,5; chi tiết chính xác 0,5; giải thích nội dung/hình thức 0,75; diễn đạt 0,25. Câu (1): nêu đúng ý 0,75; diễn đạt rõ 0,25.

Vận dụng hình tượng bầy ong để liên hệ với một công việc học tập cụ thể; nêu được điểm tương đồng và sự khác biệt giữa loài ong và con người, không đồng nhất con người với loài vật.

HS làm việc theo cặp: Em hãy nêu một công việc học tập giống quá trình tích lũy của ong. Nêu lí do và một dẫn chứng cụ thể từ việc học của mình. Chỉ ra một điểm khác giữa con người và loài ong. Gợi ý ví dụ: đọc mỗi ngày vài trang sách, ghi chép rồi đối chiếu lại sau một thời gian. GV yêu cầu viết khoảng 5–7 câu, sau đó trao đổi cùng bạn.

Đáp án mẫu: Đọc mỗi ngày vài trang, ghi một nhận xét và đối chiếu lại sau một tháng giúp hiểu sâu hơn (lí do và dẫn chứng cụ thể đến từ việc học của HS). Điểm tương đồng: sự bền bỉ và chắt lọc. Điểm khác: con người còn cần chọn nguồn, phản biện, chứ không chỉ thu gom mọi điều. Thang điểm: ý kiến phù hợp vấn đề 0,5; lí do/dẫn chứng cụ thể 1; diễn đạt tôn trọng, rõ nghĩa 0,5.