Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về các văn bản đã học trong bài và dẫn HS vào nhiệm vụ ôn tập so sánh cách thể hiện tình yêu quê.

GV chiếu câu hỏi: 'Khi nghĩ về quê hương, em nhớ đến hình ảnh nào? Hình ảnh ấy gợi cho em cảm xúc gì?'. HS nhớ lại ba văn bản đã học (chùm ca dao, Chuyện cổ nước mình, Cây tre Việt Nam) và nêu một từ khóa cho mỗi văn bản.

Danh sách từ khóa trên bảng, ví dụ: ca dao – địa danh, tiếng chuông, đò, trăng; Chuyện cổ nước mình – cha ông, người hiền, bài học; Cây tre – bạn của người, lao động, ngay thẳng, kiên cường. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: so sánh cách tình yêu quê được thể hiện qua địa danh và qua hình tượng tre.

Nêu được tình quê trong chùm ca dao thể hiện qua địa danh và cảm giác; hiểu vai trò của lục bát, hỏi–đáp và các biến thể trong việc tạo nhịp điệu.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo khăn trải bàn: mỗi HS đọc một đoạn tóm lược (bài về Thăng Long, xứ Lạng, Huế) và ghi địa danh, hình ảnh, cảm giác chính. Nhóm thống nhất trả lời: (1) Vì sao nói tình quê được tạo bằng sự lựa chọn cảm giác? (2) Hỏi–đáp ở xứ Lạng có tác dụng gì? (3) Dòng biến thể ở bài Huế tạo nhịp điệu nào?

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành với nội dung dự kiến:

• Thăng Long: tiếng chuông, tiếng gà, sương, nhịp chày quanh Tây Hồ tạo nhạc điệu cho không gian kinh kì.
• Xứ Lạng: hỏi–đáp mời người đi đường dừng lại nhìn núi, sông; người nghe được đưa vào cuộc ngắm nhìn.
• Huế: hành trình đò qua Đông Ba, Đập Đá, Vĩ Dạ, ngã ba Sình, đan ánh trăng và tiếng hò, tạo không gian trôi chảy.
• Kết luận: Địa danh giữ nét riêng từng vùng; cảm giác và nhịp điệu nối người đọc với tình yêu chung dành cho đất nước. Dòng biến thể ở bài Huế tạo nhịp riêng cho sông nước.

Giải thích được tình yêu truyện cổ gắn với việc lưu giữ kinh nghiệm sống; nêu được các lĩnh vực gắn với cây tre và phẩm chất được gợi ra qua nhân hóa, điệp.

Chia lớp thành hai nhóm chuyên sâu, mỗi nhóm nghiên cứu một văn bản: nhóm A – Chuyện cổ nước mình; nhóm B – Cây tre Việt Nam. Nhóm A trả lời: (1) Người nói yêu điều gì và vì sao? (2) Truyện cổ nối những ai? (3) Vì sao tình yêu di sản cần đi với việc đọc, suy xét và thực hành? Nhóm B trả lời: (1) Tre gắn với những lĩnh vực nào? (2) Nhân hóa và điệp làm công dụng vật chất thành cảm xúc như thế nào? (3) Văn bản hướng người đọc giữ điều gì khi nói tới tương lai?

Nhóm A:

• Người nói yêu chuyện cổ nước mình vì tìm thấy lòng nhân hậu và sự từng trải của cha ông.
• Truyện cổ nối cha ông với người hôm nay, nhắc về người hiền, người tham, công bằng, lòng biết ơn.
• Tình yêu di sản cần đi với đọc, suy xét và thực hành điều có ích, không chỉ tự hào bằng lời.
  Nhóm B:
• Tre gắn với lao động, sinh hoạt và bảo vệ làng.
• Nhân hóa (tre là bạn của người) và điệp chuyển công dụng vật chất thành tình cảm gắn bó.
• Văn bản hướng người đọc giữ giá trị tinh thần giữa đổi thay, không yêu cầu dừng tiến bộ kĩ thuật.

So sánh được cách tình yêu quê được thể hiện qua địa danh trong ca dao và qua hình tượng tre; trình bày nhận xét có dẫn chứng cụ thể.

HS hoàn thành khung so sánh trên bảng: cách biểu hiện tình quê (địa danh/hình tượng), phương tiện nghệ thuật (lục bát, hỏi–đáp, nhân hóa, điệp, hoán dụ), tác dụng và điểm khác nhau. Mỗi cặp đôi chọn một ý và viết một câu nhận xét có dẫn chứng.

Khung so sánh hoàn chỉnh:

• Chùm ca dao: tình quê qua địa danh (Thăng Long, xứ Lạng, Huế); phương tiện là lục bát, hỏi–đáp, cảm giác âm thanh và không gian sông nước; tác dụng là gợi vùng đất riêng và nối người đọc với tình yêu chung.
• Cây tre Việt Nam: tình quê qua hình tượng tre; phương tiện là nhân hóa, điệp, công dụng cụ thể; tác dụng là biến vật thể thành người bạn và phẩm chất (ngay thẳng, đoàn kết, kiên cường).
• Điểm giống: đều dùng chi tiết gần gũi để thể hiện tình quê.
• Điểm khác: ca dao mở ra nhiều địa danh; văn bản tre tập trung vào một hình tượng và khai thác nó qua quan hệ người – tre.

Củng cố kiến thức về nội dung ba văn bản; rèn kĩ năng đọc hiểu, trả lời đúng người, việc, quan hệ được hỏi và phân biệt thông tin với suy luận.

Làm việc theo cặp đôi với các bài tập sau (có thể kiểm tra trên học liệu số NeoEdu):

• Câu 2: Bài đầu gắn với vùng nào? A. Cao nguyên đá; B. Thăng Long và Tây Hồ; C. Đồng Tháp.
• Câu 3: Bài xứ Lạng dùng cách nói nào? A. Ra lệnh mua hàng; B. Thông báo điểm thi; C. Hỏi–đáp và mời dừng nhìn.
• Câu 4: Những địa danh Đông Ba, Vĩ Dạ gắn với đâu? Trả lời ngắn bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu.
• Câu 6: Người nói yêu điều gì? A. Chuyện cổ nước mình; B. Chỉ đồ vật cổ đắt tiền; C. Một trò thi đấu.
• Câu 7: Giá trị nào được đề cao? A. Sức mạnh áp đặt; B. Nhân hậu và kinh nghiệm sống; C. Tham lam.
• Câu 8: Truyện cổ nối những ai? Trả lời ngắn bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu.
• Câu 10: Tre gắn với những lĩnh vực nào? A. Chỉ đồ trang sức; B. Chỉ món ăn; C. Lao động, sinh hoạt và bảo vệ làng.

Đáp án:

• Câu 2: B (Thăng Long và Tây Hồ).
• Câu 3: C (Hỏi–đáp và mời dừng nhìn).
• Câu 4: Huế. Gợi ý: Đông Ba, Vĩ Dạ thuộc hành trình đò trên sông Hương ở Huế (đáp án mở, chấp nhận cách diễn đạt tương đương, có dẫn chứng từ ngữ liệu).
• Câu 6: A (Chuyện cổ nước mình).
• Câu 7: B (Nhân hậu và kinh nghiệm sống).
• Câu 8: Cha ông với người hôm nay (đáp án mở, chấp nhận cách diễn đạt tương đương).
• Câu 10: C (Lao động, sinh hoạt và bảo vệ làng).
  Cách chấm câu trả lời ngắn: đúng ý theo ngữ liệu (0,75 điểm); diễn đạt rõ ràng (0,25 điểm).

Vận dụng kiến thức về lục bát, từ đồng âm/đa nghĩa, hoán dụ và biện pháp tu từ để đọc một văn bản cùng kiểu; trình bày nhận xét có dẫn chứng và phân biệt thông tin với suy luận riêng.

HS chọn một bài ca dao, một bài thơ lục bát hoặc một văn bản về quê hương từ thư viện hoặc nguồn hợp pháp. Đọc trọn văn bản, điền Phiếu học tập số 2 gồm: tên văn bản, tác giả/nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng (chi tiết hoặc từ ngữ) và một nhận xét riêng. Trong lớp, chia sẻ phiếu với bạn trong nhóm 3, giải thích vì sao chi tiết mình chọn quan trọng. Phần hoàn thiện phiếu và tìm nguồn giao về nhà.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh với: tên văn bản, nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng có trích dẫn đúng và một nhận xét riêng gắn với tác dụng của chi tiết (ví dụ: hoán dụ hoặc nhân hóa giúp hình ảnh quê gần gũi hơn). Sản phẩm nói: 1–2 phút trình bày trong nhóm 3.