Giáo án Thực hành đọc: Nghìn năm tháp Khương Mỹ

Kích hoạt hiểu biết và cảm xúc ban đầu của HS về các công trình cổ; dẫn vào câu hỏi: cảm nhận về một công trình có thay đổi theo điều kiện quan sát không.

HS nhớ lại một lần đến thăm di tích hoặc công trình cổ (thật hoặc trong ảnh) và trả lời câu hỏi: “Cùng một công trình, em thấy nó khác nhau thế nào khi trời nắng và khi trời mưa?” Sau đó GV đưa tên văn bản Nghìn năm tháp Khương Mỹ và yêu cầu HS đoán: văn bản sẽ viết về cảm xúc, về thông tin hay về cả hai?

Khoảng 3 đến 4 câu trả lời của HS về cảm nhận khác nhau khi trời nắng và trời mưa (ví dụ: nắng thì tươi sáng, mưa thì trầm lắng). Ghi lên bảng dự đoán ban đầu: “Văn bản kết hợp cảm xúc và thông tin về di tích.” Đây là giả thuyết sẽ kiểm chứng sau khi đọc.

Nêu được điều kiện quan sát (mưa, nắng) làm cảm nhận đổi khác; phân biệt được cảm xúc với dữ kiện kiến trúc không đổi.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 dựa trên bản lược thuật. Nhiệm vụ: tìm trong ngữ liệu các chi tiết về màu gạch, tư thế và không khí quanh tháp; xác định điều kiện nào làm cảm nhận đổi; xác định điều gì không đổi (số lượng tháp, các mảng trang trí còn lại).

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 với kết luận: Mưa và nắng làm màu gạch, tư thế và không khí quanh tháp mang sắc thái khác nhau; đây là cảm nhận thay đổi theo điều kiện quan sát. Dữ kiện không đổi: văn bản nói quan sát ba tháp và những mảng trang trí còn lại. Ghi nhớ: cần giữ khác biệt giữa cảm xúc và dữ kiện kiến trúc.

Giải thích được vì sao hoa văn, hình tượng điêu khắc gợi đời sống, tín ngưỡng và tay nghề người xưa; nhận ra vẻ cổ đặt ra yêu cầu bảo tồn.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Tìm trong ngữ liệu các câu nói về hoa văn, hình tượng điêu khắc và điều chúng gợi ra; (2) Giải thích vì sao chi tiết điêu khắc nhắc công trình do con người làm nên; (3) Đọc đoạn “Vẻ cổ không chỉ để ngưỡng mộ” và nêu vì sao việc bảo tồn trở nên cấp thiết; (4) Nêu điều người viết không làm, chẳng hạn không tự gán nghĩa biểu tượng.

Cặp đôi hoàn thành Phiếu học tập số 2 với các ý: Hoa văn và hình tượng điêu khắc gợi đời sống, tín ngưỡng cùng tay nghề người xưa; chúng cho thấy công trình có lớp văn hóa và bàn tay người tạo tác. Vẻ cổ tiếp xúc với thời gian và tác động con người, nên bảo tồn trở nên cấp thiết. Khi không biết nghĩa một biểu tượng thì cần tra cứu, không tự gán nghĩa.

Vận dụng kiến thức đã học để trả lời đúng các câu hỏi trắc nghiệm, đúng–sai và nối; rèn kĩ năng đối chiếu nhận định với ngữ liệu.

HS làm việc cá nhân 5 phút, sau đó đổi chéo bàn kiểm tra. Đề gồm các câu sau (dựa trên bản lược thuật):
Câu 1. Văn bản hướng tới di tích nào? A. Tháp Khương Mỹ; B. Một cụm tháp khác được giới thiệu chung; C. Một công trình mới xây cùng phong cách.
Câu 2. Có bao nhiêu tháp được nhắc? A. Bốn tháp; B. Ba; C. Hai tháp.
Câu 3. Điều kiện nào làm cảm giác về tháp thay đổi? Trả lời ngắn bằng lời của em.
Câu 4. Trang trí tháp gợi điều gì? A. Chỉ sự phong hóa tự nhiên không có bàn tay người; B. Chỉ cảm xúc riêng không gợi văn hóa; C. Văn hóa và tay nghề người xưa.
Câu 5. Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Du kí kết hợp cảm xúc trước màu gạch với thông tin về điêu khắc. b) Cảm giác thay đổi trong mưa nắng là bằng chứng số lượng tháp cũng thay đổi.
Câu 6. Nối chi tiết/khái niệm với cách hiểu phù hợp: Màu gạch – Dấu ấn vật liệu và ánh sáng; Hoa văn – Lớp văn hóa cần tìm hiểu; Bảo tồn – Trách nhiệm với di sản.

Đáp án: Câu 1: A (Tháp Khương Mỹ). Câu 2: B (Ba tháp). Câu 3: Mưa và nắng (chấp nhận cách diễn đạt tương đương, dựa vào chi tiết trong bản lược thuật). Câu 4: C (Văn hóa và tay nghề người xưa). Câu 5: a) Đ; b) S (điều kiện quan sát đổi cảm giác, không đổi dữ kiện ba tháp). Câu 6: Màu gạch – Dấu ấn vật liệu và ánh sáng; Hoa văn – Lớp văn hóa cần tìm hiểu; Bảo tồn – Trách nhiệm với di sản. Kết quả: HS nắm được cách đi từ bằng chứng đến diễn giải, không suy đoán ngoài ngữ liệu.

Viết được đoạn văn nhận xét một nét đáng chú ý của văn bản, có chi tiết minh họa và giải thích tác dụng; rèn cách đi từ nhận xét đến chi tiết rồi đến tác dụng.

HS viết đoạn văn khoảng 6 đến 8 câu theo đề: “Phân tích một nét đáng chú ý của văn bản Nghìn năm tháp Khương Mỹ. Dùng ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng.” GV gợi ý cấu trúc: câu nhận xét; câu trích/nêu chi tiết (màu gạch dưới nắng, hoa văn, điêu khắc…); câu giải thích tác dụng; câu kết nêu cảm nhận hoặc ý nghĩa. Có thể hoàn thành ở lớp hoặc giao về nhà.

Đoạn văn mẫu tham khảo: Du kí về Khương Mỹ đặt cảm xúc thẩm mĩ cạnh nhu cầu hiểu biết. Màu gạch dưới các thời tiết tạo ấn tượng riêng; còn chi tiết điêu khắc nhắc công trình do con người và một nền văn hóa làm nên. Đọc như vậy, người xem không chỉ tìm góc ảnh đẹp mà biết hỏi nguồn thông tin, giữ khoảng cách với hiện vật và trân trọng sự tồn tại qua thời gian. Gợi ý chấm (thang 2 điểm): nhận xét đúng, trọng tâm (0,5); chi tiết chính xác (0,5); giải thích nội dung/hình thức (0,75); diễn đạt (0,25). Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và bằng chứng từ ngữ liệu.