Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động kiến thức nền về kí, du kí và thơ tự do; xác định nhiệm vụ ôn tập của tiết học.

GV yêu cầu HS nhìn lại tên ba văn bản đã học trong bài 5 (Cô Tô, Hang Én, Cửu Long Giang ta ơi) và trả lời nhanh: “Mỗi văn bản đưa em đến đâu? Người viết nhìn vùng đất đó bằng cách nào?”. HS trao đổi cặp đôi trong 2 phút rồi ghi ra giấy nháp.

Mỗi HS ghi được ba dòng tương ứng ba văn bản, ví dụ: Cô Tô – đảo sau bão, nhìn từ bình minh đến giếng nước; Hang Én – hang đá và đàn én, nhìn qua hành trình khám phá; Cửu Long Giang ta ơi – dòng sông từ bản đồ đến trưởng thành. Kết luận của GV: ba văn bản đều gắn thiên nhiên với con người và xứ sở, tuy thể loại khác nhau (kí, du kí, thơ tự do).

Hệ thống hoá đặc điểm kí và du kí; giải thích được tác dụng của chi tiết, biện pháp so sánh, ẩn dụ, nhân hóa trong hai văn bản.

HS làm việc nhóm 4 người với kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm các câu hỏi:

• Cô Tô: Điểm nhìn của người viết thay đổi như thế nào từ cảnh sau bão đến cảnh lấy nước giếng? Chi tiết nào thể hiện sự say mê của người quan sát?
• Hang Én: Bố cục hành trình giúp vẻ đẹp hang được phát hiện dần ra như thế nào? Chi tiết ánh sáng, đá và đàn chim cho thấy điều gì về thiên nhiên?
• So sánh: Tìm một biện pháp so sánh, ẩn dụ hoặc nhân hóa trong mỗi văn bản và nêu tác dụng.
  GV hướng dẫn: phân biệt điều văn bản nói rõ với điều em suy luận; khi suy luận phải có chi tiết làm căn cứ.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm: (1) Cô Tô: điểm nhìn đi từ quan sát bình minh sang cảnh người dân lấy nước; chi tiết say mê là liên tưởng giàu tạo hình về màu sắc và ánh sáng; nhận xét: thiên nhiên và lao động cùng làm nên ý nghĩa nơi chốn. (2) Hang Én: hành trình được dựng dần, vẻ đẹp hiện ra qua từng không gian, không công bố bằng một tính từ lớn; ánh sáng, đá, đàn chim cho thấy thiên nhiên là nơi sống. (3) Biện pháp nghệ thuật: nêu được ít nhất một ví dụ và tác dụng làm cho cảnh vật sinh động hoặc gần gũi. Kết luận ghi vào vở: Cô Tô và Hang Én đều cho thấy thái độ ứng xử với thiên nhiên, khám phá phải biết giới hạn.

Nêu được cảm xúc chủ đạo của bài thơ; so sánh được vai trò của con người trong cảnh giếng nước ở Cô Tô và tư thế người khách trong Hang Én.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc lại phần Cửu Long Giang ta ơi và trả lời các câu hỏi:

• Dòng sông đi vào tâm hồn người nói qua những cách nào: bài học địa lí, bản đồ, trưởng thành? Mạch hồi tưởng nối những thời điểm nào?
• Tiếng gọi trong nhan đề gợi quan hệ gì giữa người nói với xứ sở?
• So sánh vai trò của con người trong cảnh giếng nước ở Cô Tô và tư thế người khách trong Hang Én. Gợi ý: lập bảng hai cột trên vở rồi viết thành đoạn ngắn.

Kết quả thảo luận gồm: (1) Dòng sông đi vào tâm hồn người nói qua bài học địa lí thời nhỏ, qua tên đất và đường nước trên bản đồ, rồi qua trưởng thành khi thấy công sức, lịch sử và đời sống. Mạch hồi tưởng nối tuổi học trò với nhận thức rộng hơn về đất nước. (2) Tiếng gọi thân thiết trong nhan đề thể hiện quan hệ gắn bó, tình cảm với xứ sở, không chỉ là nhớ tên địa danh. (3) So sánh: ở Cô Tô, con người là người lao động trong sinh hoạt thường ngày, gắn với giếng nước; ở Hang Én, con người là người khách biết giới hạn khi khám phá, không phá điều mình ngưỡng mộ. Cả hai cho thấy con người là một phần làm nên ý nghĩa nơi chốn.

Phân biệt được thông tin có trong văn bản với suy luận riêng khi trình bày nhận xét; nhận biết nhận xét cần gắn với chi tiết và tác dụng.

GV đưa ba câu nhận xét mẫu về các văn bản đã học. HS xác định câu nào là thông tin có trong văn bản, câu nào là suy luận, câu nào chỉ nhắc lại cốt truyện hoặc nêu bài học chung chung, rồi viết lại câu chưa đạt cho cụ thể hơn.
Câu mẫu:

• “Cô Tô rất đẹp.”
• “Hang Én được miêu tả bằng nhiều tính từ khen ngợi.”
• “Chi tiết ánh sáng và đàn én làm hang đá vừa rộng lớn vừa có sự sống; em thấy thiên nhiên không chỉ là phông nền.”

Đáp án phân loại: câu 1 là nhận định chung, chưa có chi tiết, cần viết lại (ví dụ: “Cảnh sau bão, bình minh và giếng nước làm vẻ đẹp Cô Tô hiện lên qua sức sống trở lại.”); câu 2 không đúng với đặc điểm văn bản vì bố cục hành trình hạn chế công bố bằng tính từ lớn, nên cần sửa; câu 3 là nhận xét tốt, gồm chi tiết (ánh sáng, đàn én) và suy luận có căn cứ (thiên nhiên là nơi sống). Kết luận: nhận xét đạt yêu cầu phải có dẫn chứng và tác dụng.

Củng cố thông tin chi tiết trong ba văn bản; luyện đọc hiểu nhanh và trả lời ngắn bằng lời của mình.

HS làm 5 câu trắc nghiệm và 2 câu trả lời ngắn từ phần Bài tập:
Câu 2. Người viết quan sát đảo sau hiện tượng gì? A. Cơn bão; B. Trận động đất; C. Lễ hội.
Câu 3. Khoảnh khắc thiên nhiên được chờ đón là gì? A. Tuyết rơi; B. Bình minh; C. Nửa đêm trong phòng.
Câu 6. Đường đến hang đi qua những cảnh gì? A. Chỉ phố cao tầng; B. Sa mạc cát; C. Rừng và suối.
Câu 7. Sinh vật nổi bật trong hang là gì? A. Én; B. Gấu Bắc Cực; C. Cánh cụt.
Câu 10. Dòng sông đầu tiên đến với người nói qua đâu? A. Một trò chơi máy; B. Bài học địa lí; C. Một cuộc buôn bán.
Câu 4. Sinh hoạt nổi bật diễn ra quanh đâu? (trả lời ngắn)
Câu 8. Cảm giác thay đổi theo điều gì? (trả lời ngắn)
HS có thể dùng học liệu số NeoEdu để làm thêm bài tập tương tác nếu còn thời gian.

Đáp án: Câu 2: A (Cơn bão). Câu 3: B (Bình minh). Câu 6: C (Rừng và suối). Câu 7: A (Én). Câu 10: B (Bài học địa lí). Câu 4: Giếng nước ngọt, nơi người dân gánh nước (đạt khi nêu đúng sinh hoạt quanh giếng nước). Câu 8: Bước chân và không gian hành trình (đạt khi nêu đúng yếu tố thay đổi cảm giác theo hành trình). Cách chấm: mỗi câu trắc nghiệm đúng 0,5 điểm; câu trả lời ngắn đúng ý chính 0,75 điểm, diễn đạt rõ 0,25 điểm.

Đọc hiểu nội dung chính của ba văn bản qua tóm lược; luyện viết nhận xét có dẫn chứng và tác dụng.

HS đọc ba đoạn tóm lược do người biên soạn viết (Cô Tô, Hang Én, Cửu Long Giang ta ơi trong phần Bài tập 1, 5, 9) và trả lời: tóm lược đã nêu được điều gì của văn bản gốc? Điều nào là suy luận của người tóm lược? Sau đó HS viết một đoạn 4–5 câu nhận xét về một chi tiết em thích trong một trong ba văn bản, có dẫn chứng và nêu tác dụng.

Đáp án nhận biết: tóm lược nêu được nội dung chính, điểm nhìn, hành trình và cảm xúc chung của ba văn bản; các nhận định như “vừa lớn lao vừa thân thuộc”, “khám phá gắn với trách nhiệm giữ gìn” là cách hiểu của người tóm lược nên cần phân biệt với nội dung văn bản gốc. Đoạn nhận xét đạt yêu cầu khi có: chi tiết cụ thể, dẫn chứng ngắn, một câu nêu tác dụng và một câu thể hiện nhận xét riêng. Ví dụ đạt: “Đoạn miêu tả giếng nước cho thấy lao động không tách khỏi thiên nhiên; em thấy điều đó làm cảnh vật gần gũi hơn.”

Vận dụng cách đọc mở rộng có phương pháp để tìm và đọc trọn một văn bản cùng kiểu; trình bày nhận xét riêng có bằng chứng.

HS tìm một văn bản kí, du kí hoặc thơ tự do về một vùng đất (từ thư viện hoặc nguồn hợp pháp) và đọc trọn văn bản. HS lập Phiếu đọc mở rộng gồm: tên văn bản, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng (chi tiết trích hoặc tóm ý có số trang/nguồn), một nhận xét riêng về chi tiết quan trọng nhất và giải thích vì sao chi tiết đó quan trọng. Tiết sau HS chia sẻ phiếu trong nhóm.

Phiếu đọc mở rộng (xem Phiếu học tập số 2) hoàn chỉnh. Tiêu chí đạt: có đủ thông tin nguồn, kiểu văn bản đúng, hai bằng chứng rõ ràng, nhận xét riêng gắn với chi tiết và có tác dụng, không chép giới thiệu.