NeoEdu
Giáo án Ngữ văn 6
Ngữ vănLớp 6Bài 4. Quê hương yêu dấu

Giáo án Viết đoạn văn thể hiện cảm xúc về một bài thơ lục bát

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được các bước viết đoạn văn thể hiện cảm xúc về một bài thơ lục bát: xác định đề tài, người đọc và yêu cầu; tìm ý, lập dàn ý; viết bản nháp bằng lời riêng; đọc lại và chỉnh sửa.
  • Giải thích được vì sao nhận xét về thơ lục bát cần dựa trên chi tiết cụ thể (nhịp sáu–tám, vần tre–hè, hình ảnh hạt lúa) và nêu được tác dụng của chúng với cảm xúc.
  • Vận dụng được cấu trúc mở – thân – kết để viết đoạn văn cảm xúc về một bài thơ lục bát; phân biệt được thông tin có trong bài thơ với suy luận riêng của người viết.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: tự đọc lại bài thơ, đối chiếu đoạn văn của mình với rubric và chỉnh sửa các chỗ nhận xét còn chung chung hoặc thiếu dẫn chứng.
  • Giao tiếp và hợp tác: trao đổi theo cặp đôi và nhóm, trình bày ý kiến có dẫn chứng, lắng nghe và góp ý cho bạn.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: lựa chọn chi tiết trọng tâm, sửa câu nhận xét thiếu căn cứ và viết đoạn cảm xúc riêng từ bài thơ thực hành.

b) Năng lực đặc thù

  • Năng lực ngôn ngữ (đọc, viết, nói và nghe): đọc hiểu bài thơ lục bát thực hành; viết đoạn văn có nêu bài thơ, dẫn chi tiết và giải thích; trình bày nhận xét có dẫn chứng khi thảo luận.
  • Năng lực văn học: nhận biết nhịp sáu–tám, vần tre–hè, hình ảnh hạt lúa mơ màng và biện pháp nhân hóa; giải thích được tác dụng của các yếu tố ấy trong việc gợi cảm xúc về quê hương.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: hoàn thành đầy đủ các phiếu học tập và viết đoạn văn hoàn chỉnh, tự chỉnh sửa ít nhất một lần sau khi đọc lại.
  • Trách nhiệm: tự đánh giá đoạn văn của mình và của bạn theo rubric một cách khách quan, nghiêm túc.
  • Nhân ái: trân trọng tình cảm, công sức của người thân (bà, ông) qua lời ru và hình ảnh quê hương trong bài thơ.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi bài thơ thực hành (4 dòng lục bát) và đề bài viết đoạn cảm xúc.
  • Phiếu học tập số 1, số 2, số 3 (in đủ cho mỗi nhóm và cá nhân).
  • Bảng dàn ý mẫu (mở – thân – kết) để chiếu khi chốt kiến thức.
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác (neoedu.vn/learn/6/literature/bai-4-viet-cam-xuc-luc-bat), dùng ở hoạt động luyện tập 1.

2. Học sinh

  • Sách Ngữ văn 6, vở ghi, bút viết, bút dạ.
  • Giấy A3 hoặc tờ giấy khổ lớn để trải làm khăn trải bàn theo nhóm 4 HS.
  • Giấy nháp hoặc giấy A4 để viết đoạn văn hoàn chỉnh.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Đọc bài thơ và gợi nhớ hình ảnh quê hương

a) Mục tiêu

Huy động trải nghiệm về quê hương và xác định nhiệm vụ viết đoạn văn cảm xúc về một bài thơ lục bát.

b) Nội dung

GV chiếu bài thơ thực hành gồm bốn dòng lục bát. HS đọc thầm, sau đó 1–2 HS đọc to. Cặp đôi trả lời hai câu hỏi: (1) Bài thơ gợi những hình ảnh nào về quê hương? (2) Khi đọc, em nghe thấy hoặc nhìn thấy điều gì?

c) Sản phẩm

HS nêu được ba nhóm hình ảnh: nắng trên bờ tre, tiếng bà ru theo gió, hạt lúa và đường quê buổi sớm. Nhiệm vụ của tiết học được xác định: viết đoạn cảm xúc về một bài thơ lục bát, nêu bài hoặc tác giả hoặc nguồn, dẫn chi tiết và giải thích nhịp, vần, hình ảnh giúp cảm xúc thế nào.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu bài thơ, yêu cầu HS đọc thầm rồi gọi 1–2 HS đọc to. GV nêu hai câu hỏi và giao cho cặp đôi trao đổi trong 2 phút.

    Học sinh

    HS đọc thầm, đọc to và nhận nhiệm vụ trao đổi theo cặp đôi.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, gợi ý nếu cặp đôi còn lúng túng: Em hãy tìm từ chỉ âm thanh, từ chỉ màu sắc hoặc mùi hương trong bài.

    Học sinh

    Cặp đôi tìm và ghi các từ ngữ gợi hình ảnh, âm thanh, mùi hương vào vở nháp.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 cặp trình bày, ghi nhanh các ý lên bảng. Gợi ý thêm: Vì sao em nghĩ đó là tiếng ru?

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: 'Em thấy nắng trải trên bờ tre, rất dịu.' 'Em nghe tiếng bà ru nhẹ theo gió, giống như có người đang hát.' 'Em ngửi thấy mùi thơm của đường quê buổi sớm.'

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: bài thơ gợi cảm giác quê hương qua ba lớp hình ảnh, âm thanh và mùi hương. GV ghi đề bài viết đoạn cảm xúc lên bảng và nêu mục tiêu của tiết học.

    Học sinh

    HS ghi nhiệm vụ của tiết học vào vở.

Hoạt động 2: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Hệ thống hoá quy trình viết và cấu trúc đoạn cảm xúc

a) Mục tiêu

Hệ thống hoá các bước viết đoạn văn cảm xúc về thơ lục bát, sắp xếp đúng thứ tự quy trình và hiểu cấu trúc mở – thân – kết qua dàn ý.

b) Nội dung

Nhóm 4 HS nhận Phiếu học tập số 1 gồm ba nhiệm vụ: (1) sắp xếp bốn bước viết đoạn văn; (2) nối từng ý trong dàn ý với phần mở, thân, kết; (3) hoàn thiện dàn ý cho nhiệm vụ viết về bài thơ thực hành. Áp dụng kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS ghi ý cá nhân vào ô của mình trong 3 phút, sau đó nhóm thống nhất ý chung ở ô giữa.

c) Sản phẩm

Quy trình đúng: (1) Xác định đề tài, người đọc và yêu cầu; (2) Tìm ý, lập dàn ý; (3) Viết bản nháp bằng lời riêng; (4) Đọc lại và chỉnh sửa. Quy trình cho phép quay lại bước trước khi cần.
Nối ý: Ý 1 – Mở: tình quê trong mẫu thơ gốc. Ý 2 – Thân: hình ảnh bà và lúa, nhịp 6–8, vần nối tre–hè gợi sự tiếp nối. Ý 3 – Kết: muốn lưu giữ âm thanh và công sức người thân.
Kiến thức rút ra: dàn ý phải phù hợp với đúng loại văn bản và nhiệm vụ, không áp một khuôn cho mọi bài.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1, hướng dẫn kĩ thuật khăn trải bàn và giao 3 phút để HS làm cá nhân. Nhắc: ý nào đã chắc chắn thì ghi vào ô của mình, ý còn phân vân thì để lại để thảo luận.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc yêu cầu và làm cá nhân vào ô của mình trên khăn trải bàn.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát các nhóm, nhắc HS đối chiếu dàn ý với bài thơ thực hành. Gợi ý: Phần thân nên nêu những chi tiết nào trong bài?

    Học sinh

    Nhóm thảo luận, thống nhất thứ tự bốn bước viết và cách nối ý vào dàn ý, ghi ý chung vào ô giữa khăn trải bàn.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời đại diện nhóm 1 và nhóm 2 trình bày. Hỏi thêm: Vì sao phần thân cần nhắc tới nhịp 6–8 và vần tre–hè?

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: 'Quy trình là xác định đề tài, tìm ý và lập dàn ý, viết nháp, rồi đọc lại và sửa.' 'Phần thân nhắc nhịp và vần để nhận xét có căn cứ, không nói chung chung.'

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chiếu dàn ý mẫu và chốt: đoạn cảm xúc gồm mở, thân, kết; mỗi phần có một nhiệm vụ riêng. GV nhấn mạnh: cảm xúc phải đi cùng căn cứ cụ thể và dàn ý cần đúng yêu cầu của từng đề bài.

    Học sinh

    HS ghi dàn ý mẫu và quy trình vào vở, đối chiếu với bài làm của nhóm.

Hoạt động 3.1: Luyện tập · 8 phút

Nhận diện nhận xét có căn cứ

a) Mục tiêu

Phân biệt được nhận xét có căn cứ với nhận xét chung chung và xác định được yêu cầu của kiểu bài đang luyện.

b) Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 2, phần 1 và phần 2. Phần 1: chọn đáp án đúng cho câu hỏi về căn cứ của một nhận xét về lục bát. Phần 2: đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S) ba nhận định về yêu cầu của kiểu bài. HS có thể truy cập bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra thêm nếu còn thời gian.

c) Sản phẩm

Phần 1: Một nhận xét về lục bát nên có căn cứ nào? Đáp án A: Vần tre–hè nối dòng và gợi cảm giác lời ru liền mạch. Đây là yêu cầu của đúng kiểu bài. B và C không đúng vì cảm xúc của tác giả hay thể thơ không phải là căn cứ để nhận xét.
Phần 2: a) Nhận xét nhạc điệu cần chỉ tiếng hiệp vần hoặc nhịp cụ thể: Đ. b) Đoạn cảm xúc chỉ được đếm tiếng, không cần tình cảm của người viết: S. c) Hình ảnh có thể làm lí do cho cảm xúc riêng nếu lí giải có căn cứ: Đ.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 2, đọc yêu cầu phần 1 và phần 2. Giao 3 phút làm cá nhân.

    Học sinh

    HS đọc yêu cầu và làm cá nhân, đánh dấu đáp án đã chọn.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV yêu cầu HS đổi phiếu với bạn cùng bàn để đối chiếu, sau đó thảo luận những chỗ khác nhau.

    Học sinh

    HS đối chiếu đáp án, giải thích lí do chọn và thống nhất đáp án chung của cặp.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS trình bày đáp án và lí do. Hỏi: Vì sao nhận định b bị coi là sai?

    Học sinh

    HS trả lời dự kiến: 'Nhận định b sai vì đoạn cảm xúc phải thể hiện tình cảm của người viết, không chỉ đếm tiếng.' 'Nhận định c đúng vì hình ảnh có thể là căn cứ nếu em giải thích được tác dụng.'

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án, nhấn mạnh: nhận xét về nhạc điệu cần chỉ tiếng hiệp vần hoặc nhịp cụ thể; nhận xét về hình ảnh cần có lí giải. GV lưu ý HS tránh áp một mẹo cho mọi bài thơ.

    Học sinh

    HS ghi đáp án đúng và lưu ý vào phiếu.

Hoạt động 3.2: Luyện tập · 10 phút

Sửa câu nhận xét và viết phần trọng tâm

a) Mục tiêu

Sửa được câu nhận xét thiếu rõ ý, giải thích được lí do sửa và viết được một phần trọng tâm của đoạn văn cảm xúc.

b) Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 2, phần 3 và phần 4 theo cặp đôi. Phần 3: sửa đoạn 'Thơ có vần nên tôi thích. Mọi bài quê hương đều giống nhau.' cho rõ ý và đúng yêu cầu, rồi giải thích một thay đổi. Phần 4: viết một phần quan trọng của đoạn văn cảm xúc và chỉ ra chi tiết trọng tâm.

c) Sản phẩm

Phần 3: Bản sửa tham khảo: 'Em thích cách vần tre–hè nối hai dòng vì nó làm lời ru như ngân dài. Cảm xúc cần gắn với hình thức cụ thể; không khẳng định mọi bài đều giống nhau.' Lí do: câu gốc chỉ nêu cảm xúc chung và khái quát tất cả các bài quê hương; bản sửa chỉ rõ chi tiết vần và tác dụng.
Phần 4: Đoạn mẫu: 'Em thích cách vần tre nối với hè vì tiếng đọc như không dừng ở ranh giới hai dòng.' Chi tiết trọng tâm: vần tre–hè; lí do chọn: vì đó là căn cứ cụ thể để giải thích cảm giác lời ru liền mạch.
Gợi ý chấm: 2 điểm (phần viết đáp nhiệm vụ: 1 điểm; chi tiết cụ thể và lí do chọn: 1 điểm).

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu đoạn văn cần sửa và đề phần 4. Hướng dẫn HS ghi rõ chi tiết mình chọn và lí do chọn. Giao 5 phút cho cặp đôi.

    Học sinh

    HS đọc đoạn cần sửa, xác định chỗ thiếu rõ ý và chuẩn bị câu viết.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, nhắc: Câu nào cần thêm chi tiết? Câu nào khái quát quá?

    Học sinh

    Cặp đôi viết bản sửa và đoạn trọng tâm, cùng nhau kiểm tra xem đã nêu lí do chưa.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 1–2 cặp trình bày bản sửa và phần trọng tâm, các bạn khác nhận xét theo gợi ý chấm 2 điểm.

    Học sinh

    HS trình bày, ví dụ: 'Em sửa câu thứ hai vì câu gốc khẳng định mọi bài đều giống nhau, không có căn cứ.' Bạn nhận xét: 'Chi tiết vần tre–hè đã rõ, lí do cũng hợp lí.'

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: muốn sửa câu nhận xét, cần thêm chi tiết cụ thể và lí do; phần trọng tâm nên chọn chi tiết có tác dụng rõ với cảm xúc.

    Học sinh

    HS ghi bản sửa tốt nhất của lớp vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Viết đoạn văn cảm xúc hoàn chỉnh và tự chỉnh sửa

a) Mục tiêu

Viết được một đoạn văn cảm xúc hoàn chỉnh về bài thơ lục bát theo đúng yêu cầu, có dẫn chứng và tự đánh giá theo rubric.

b) Nội dung

HS viết một đoạn văn hoàn chỉnh theo đề: Viết một đoạn cảm xúc về thơ lục bát; nêu bài hoặc tác giả hoặc nguồn, dẫn chi tiết và giải thích nhịp, vần, hình ảnh giúp cảm xúc thế nào. HS dùng bài thơ thực hành hoặc một bài lục bát đã học. Sau khi viết, HS tự đối chiếu theo Phiếu học tập số 3 (rubric 4 điểm). Gợi ý vận dụng ngoài lớp: nếu được phép, hỏi người thân một câu ru hoặc câu hát họ nhớ và ghi lại.

c) Sản phẩm

Đoạn văn hoàn chỉnh gồm mở (tình quê trong bài thơ), thân (chi tiết, nhịp, vần, hình ảnh và cảm xúc riêng), kết (ý muốn lưu giữ âm thanh và công sức người thân). Bản tự chấm theo rubric: đúng yêu cầu và thể loại 0,5 điểm; nội dung cụ thể, dẫn chứng phù hợp 2 điểm; bố cục và liên kết 0,75 điểm; diễn đạt, chính tả 0,5 điểm; cách nhìn riêng có căn cứ 0,25 điểm.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu đề viết, chiếu rubric và hướng dẫn HS tự đối chiếu sau khi viết. Nhắc: đọc lại để kiểm tra trình tự và đại từ, gạch chi tiết còn chung chung.

    Học sinh

    HS đọc đề, nhận Phiếu học tập số 3 và chuẩn bị giấy viết.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV cho HS viết trong 6 phút, sau đó tự đối chiếu với rubric trong 2 phút. GV quan sát, hỗ trợ HS còn lúng túng về dẫn chứng.

    Học sinh

    HS viết đoạn văn, đọc lại và tự chấm từng tiêu chí, sửa chỗ mơ hồ.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS đọc đoạn văn, cả lớp nhận xét theo rubric. Hỏi: Đoạn văn của bạn đã có chi tiết cụ thể chưa?

    Học sinh

    HS đọc đoạn văn. Bạn nhận xét dự kiến: 'Đoạn này có dẫn tiếng ru và nhịp sáu–tám, nhưng phần kết còn chung chung.' 'Đoạn này giải thích được tác dụng của vần tre–hè, cảm xúc rõ.'

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt lỗi thường gặp: nhận xét chỉ nhắc lại nội dung hoặc nêu bài học chung chung; thiếu dẫn chứng; cảm xúc không gắn với hình thức. GV nhấn mạnh: nhận xét cần gắn với chi tiết và tác dụng của nó.

    Học sinh

    HS ghi nhận các lỗi cần sửa và hoàn thiện đoạn văn ở nhà.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Câu 1. Sắp xếp các bước viết đoạn văn cảm xúc về thơ lục bát theo đúng thứ tự (đánh số 1–4):

  • Đọc lại và chỉnh sửa.
  • Xác định đề tài, người đọc và yêu cầu.
  • Viết bản nháp bằng lời riêng.
  • Tìm ý, lập dàn ý.

Câu 2. Nối từng ý trong dàn ý với phần tương ứng:

  • Ý 1: Tình quê trong mẫu thơ gốc. → Phần Mở / Thân / Kết
  • Ý 2: Hình ảnh bà và lúa, nhịp 6–8, vần nối tre–hè gợi sự tiếp nối. → Phần Mở / Thân / Kết
  • Ý 3: Muốn lưu giữ âm thanh và công sức người thân. → Phần Mở / Thân / Kết

Câu 3. Dựa vào bài thơ thực hành, hoàn thiện dàn ý của em (ghi ngắn gọn từng phần):

  • Mở: ...
  • Thân: ...
  • Kết: ...

Câu 4. Vì sao dàn ý cần phù hợp với đúng loại văn bản và nhiệm vụ? Ghi 1–2 câu.

Phiếu học tập số 2

Phần 1. Một nhận xét về lục bát nên có căn cứ nào?

  • A. Vần tre–hè nối dòng và gợi cảm giác lời ru liền mạch.
  • B. Tác giả chắc luôn vui vì bài có bốn dòng.
  • C. Bài hay chỉ vì dùng thể dân tộc.

Phần 2. Đánh dấu Đ (đúng) hoặc S (sai):

  • a) Nhận xét nhạc điệu cần chỉ tiếng hiệp vần hoặc nhịp cụ thể.
  • b) Đoạn cảm xúc chỉ được đếm tiếng, không cần tình cảm của người viết.
  • c) Hình ảnh có thể làm lí do cho cảm xúc riêng nếu lí giải có căn cứ.

Phần 3. Sửa đoạn sau cho rõ ý và đúng yêu cầu, giải thích một thay đổi:
'Thơ có vần nên tôi thích. Mọi bài quê hương đều giống nhau.'

Phần 4. Viết một phần quan trọng của đoạn văn cảm xúc và chỉ ra chi tiết em sẽ dùng làm trọng tâm (ghi lí do chọn).

Phiếu học tập số 3

Phiếu tự đánh giá đoạn văn cảm xúc (tổng 4 điểm)

  • Đúng yêu cầu và thể loại: 0,5 điểm. Đã nêu bài, tác giả hoặc nguồn và viết đúng kiểu đoạn cảm xúc.
  • Nội dung cụ thể, dẫn chứng phù hợp: 2 điểm. Đã dẫn chi tiết từ bài thơ và giải thích nhịp, vần, hình ảnh.
  • Bố cục, liên kết: 0,75 điểm. Có đủ mở, thân, kết; trình tự rõ; đại từ không mơ hồ.
  • Diễn đạt, chính tả: 0,5 điểm. Câu rõ ràng; viết đúng chính tả và dấu câu.
  • Cách nhìn riêng có căn cứ: 0,25 điểm. Cảm xúc riêng được lí giải bằng chi tiết cụ thể.

Ghi chú: Đoạn văn cần gắn cảm xúc với chi tiết và tác dụng của chi tiết, không chỉ nhắc lại nội dung hoặc nêu bài học chung chung.

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thiện đoạn văn cảm xúc về bài thơ thực hành theo rubric 4 điểm; đối chiếu lại từng tiêu chí và sửa các chỗ nhận xét còn chung chung.
  • Chọn một bài lục bát đã học (hoặc câu ru, câu hát người thân nhớ), viết 3–5 câu nêu cảm xúc, dẫn một chi tiết về nhịp hoặc vần và giải thích tác dụng của chi tiết đó.
  • Đọc lại đoạn văn của mình và của một bạn trong nhóm, ghi 1 điểm làm tốt và 1 điểm cần sửa vào vở để chuẩn bị cho tiết sau.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.