Giáo án Tập làm một bài thơ lục bát

Huy động hiểu biết của HS về thể lục bát và xác định nhiệm vụ của tiết học: kiểm số tiếng, vần và nhịp khi sáng tác.

GV chiếu bài mẫu gốc: “Chiều về nắng trải bờ tre / Tiếng bà ru nhẹ theo hè gió sang / Con nghe hạt lúa mơ màng / Đường quê thơm bước nhẹ nhàng sớm mai.” HS đọc to từng dòng, đếm số tiếng mỗi dòng và trả lời câu hỏi: “Các dòng thơ này có điểm chung gì về số tiếng? Những tiếng nào được gieo vần với nhau?”

HS nêu được: dòng 1, 3 có 6 tiếng; dòng 2, 4 có 8 tiếng; các dòng đi theo thứ tự 6–8–6–8. Vần được nối là tre–hè (tiếng 6 dòng 1 và dòng 2), sang–màng–nhàng (tiếng 8 dòng 2, tiếng 6 dòng 3 và dòng 4). GV ghi nhiệm vụ lên bảng: “Hôm nay chúng ta tự kiểm số tiếng, vần và nhịp khi làm hai cặp lục bát.”

Nêu được yêu cầu về số tiếng, vần, nhịp của thể lục bát và các bước của quy trình viết; phân biệt được yêu cầu của kiểu bài với mẹo viết chung chung.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Hoàn thành bảng yêu cầu lục bát. (2) Sắp xếp các bước của quy trình viết đúng thứ tự. (3) Đọc lại bài mẫu và ghi một nhận xét về cảnh quê có dẫn chứng, đồng thời đánh dấu rõ phần là thông tin trong bài và phần là suy luận riêng của em.

Bảng yêu cầu HS hoàn thành: Dòng 6 tiếng (1 cặp) – gieo vần ở tiếng 6 dòng này với tiếng 6 dòng 8 kế tiếp; Dòng 8 tiếng – tiếng 8 dòng này gieo vần với tiếng 6 dòng 6 kế tiếp; Nhịp đọc chia theo 2/2/2 hoặc 4/4 ở dòng 6, 2/2/2/2 ở dòng 8 (đọc ngắt nhịp tự nhiên). Thứ tự quy trình: (1) Xác định đề tài, người đọc và yêu cầu → (2) Tìm ý, lập dàn ý → (3) Viết bản nháp bằng lời riêng → (4) Đọc lại và chỉnh sửa. Nhận xét mẫu: “Bài thơ gợi không khí chiều quê qua nắng trải bờ tre và tiếng ru (thông tin trong bài); em cảm thấy bài thơ nhẹ nhàng vì các dòng ngắn xen dòng dài (suy luận riêng).”

Vận dụng được cách đếm tiếng, kiểm vần và nhịp để phát hiện lỗi; giải thích được lí do sửa mà vẫn giữ cảm xúc của câu thơ.

GV chiếu đoạn thơ cần sửa: “Chiều về nắng trải bờ tre xanh / Tiếng bà ru nhẹ theo hè gió sang.” HS đếm số tiếng dòng 1, kiểm vần và đề xuất cách sửa. GV hướng dẫn HS đọc to hai phương án để so sánh: bỏ tiếng “xanh” hoặc giữ nguyên.

Dòng 1 có 7 tiếng nên không đúng thể lục. Phương án sửa: bỏ “xanh”, được “Chiều về nắng trải bờ tre” (6 tiếng), tiếng 6 là “tre” vẫn gieo vần với “hè” ở dòng 8 kế tiếp. Lí do: cắt đúng số tiếng, giữ được hình ảnh bờ tre và không gian chiều; không cắt tùy tiện làm mất ý thơ. Kết luận HS ghi vào vở: “Khi sửa thơ, phải kiểm đồng thời số tiếng, vần và nhịp; mỗi thay đổi cần có lí do.”

Củng cố yêu cầu của kiểu bài lục bát; đối chiếu nhiệm vụ viết với các bước của quy trình; phân biệt đúng sai của các nhận định về thơ lục bát.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các bài tập 1, 2, 3, 4 của bài. HS làm cá nhân 3 phút, sau đó đổi chéo vở với bạn bên cạnh để đối chiếu đáp án do GV chiếu. GV có thể dùng bài tương tác trên NeoEdu để HS tự kiểm tra nếu lớp có thiết bị.

Đáp án: (1) Đáp án B: Số tiếng 6–8 và các vị trí nối vần. Đây là yêu cầu của đúng kiểu bài. (2) Thứ tự: Xác định đề tài, người đọc và yêu cầu → Tìm ý, lập dàn ý → Viết bản nháp bằng lời riêng → Đọc lại và chỉnh sửa. (3) Nối: Ý 1 – Chọn bờ tre, lời ru, đường quê làm hình ảnh; Ý 2 – Viết bốn dòng 6–8–6–8, nối vần tre–hè, sang–màng–nhàng; Ý 3 – Đọc nhịp và sửa từ chưa tự nhiên. (4) a) Đ (lục bát có nối vần giữa dòng sáu và dòng tám); b) S (cứ xuống bốn dòng không tự động thành hai cặp lục bát nếu số tiếng và vần chưa đúng); c) Đ (đọc lại giúp sửa tiếng đủ số nhưng dùng chưa tự nhiên).

Vận dụng được yêu cầu về số tiếng, vần, nhịp và quy trình viết để sáng tác ít nhất hai cặp lục bát về cảnh hoặc tình quê; tự đánh giá bài viết theo rubric.

HS viết tại lớp 6 phút: chọn một hình ảnh quê (bờ tre, lời ru, đường quê, cánh đồng, mái đình…) và viết ít nhất hai cặp lục bát (4 dòng). Sau đó HS tự kiểm theo bảng kiểm: đếm tiếng từng dòng; gạch vần; đọc to để kiểm nhịp; không chép thơ đã có. Phần còn lại hoàn thiện ở nhà nếu chưa xong.

Bài thơ gồm ít nhất hai cặp lục bát (dòng 6–8–6–8 trở lên), đúng số tiếng, vần nối đúng vị trí, nhịp đọc tự nhiên và có ít nhất một chi tiết cụ thể về quê hương. Bảng kiểm HS tự đánh dấu: đúng yêu cầu thể loại; số tiếng từng dòng; vần; nhịp; không chép thơ có sẵn. Rubric GV dùng (4 điểm): đúng yêu cầu/thể loại 0,5; nội dung cụ thể, chi tiết phù hợp 2; bố cục và liên kết 0,75; diễn đạt, chính tả 0,5; cách nhìn riêng có căn cứ 0,25.