Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 99)

Huy động vốn hiểu biết về cách nói “bàn tay”, “phòng đọc” và xác định vấn đề cần giải quyết của bài: cách gọi tên nào là hoán dụ.

HS đọc ngữ liệu gốc: “Những bàn tay cùng xếp sách lên kệ, người nào cũng cẩn thận. Cả phòng đọc vỗ tay khi việc chung hoàn tất.” Trả lời câu hỏi: “Bàn tay” và “phòng đọc” trong câu này có phải chỉ đúng bộ phận cơ thể hay gian phòng không? Chúng đang gọi ai?

HS nêu được: “Những bàn tay” gọi những người đang xếp sách; “phòng đọc” gọi những người có mặt trong phòng. Từ đó HS xác định vấn đề cần tìm hiểu: vì sao một sự vật được gọi bằng tên sự vật khác và căn cứ nào giúp người đọc hiểu đúng.

Nêu được khái niệm hoán dụ và phân biệt hoán dụ (quan hệ gần gũi) với ẩn dụ (tương đồng) qua hai ngữ liệu đối chiếu.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kỹ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1: (1) Xác định đối tượng được gọi trong “những bàn tay” và “phòng đọc”, quan hệ làm căn cứ; (2) Xét “Hàng tre đứng gác bên đường” và “Con đường là sợi chỉ nối những mái nhà”, cho biết căn cứ tạo hình của mỗi cách nói; (3) Rút ra điểm khác nhau giữa hoán dụ và ẩn dụ.

Kết quả Phiếu học tập số 1 gồm:

• “Những bàn tay”: gọi những người đang xếp sách; quan hệ bộ phận–toàn thể.
• “Phòng đọc”: gọi những người trong phòng; quan hệ vật chứa–người ở trong.
• “Hàng tre đứng gác”: nhân hóa, trao hoạt động của người cho cây tre.
• “Con đường là sợi chỉ”: ẩn dụ, dựa nét tương đồng về hình dạng dài, nối liền các mái nhà.
• Kết luận: Hoán dụ gọi một sự vật bằng tên sự vật khác có quan hệ gần gũi, có thật trong ngữ cảnh; ẩn dụ dựa trên nét tương đồng. Cùng cần ngữ cảnh để hiểu đúng nghĩa.

Nhận biết được dấu hiệu và tác dụng của so sánh, nhân hóa, ẩn dụ và hoán dụ trong ngữ cảnh cụ thể, không chỉ gọi tên biện pháp.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 với bốn cách diễn đạt: (a) “Cả lớp im lặng lắng nghe cô, ai cũng chăm chú”; (b) “Con đường như dải lụa”; (c) “Hàng tre đứng gác bên đường”; (d) “Mặt hồ xanh trong buổi sáng”. Với mỗi cách, HS chỉ ra biện pháp, dấu hiệu nhận biết trong câu và tác dụng.

Kết quả Phiếu học tập số 2:

• (a) Hoán dụ: “cả lớp” gọi học sinh trong lớp; dấu hiệu là cụm “ai cũng chăm chú” làm rõ chủ thể là người; tác dụng nhấn sự tập trung của tập thể.
• (b) So sánh: dấu hiệu từ “như”; con đường giống dải lụa về nét dài, mềm.
• (c) Nhân hóa: tre được gán hoạt động “đứng gác” của người; tác dụng làm cảnh đường làng thêm sinh động.
• (d) Miêu tả trực tiếp: không có dấu hiệu so sánh, ẩn dụ hay nhân hóa; chỉ tả màu sắc hồ trong buổi sáng.

Vận dụng kiến thức để nhận diện hoán dụ, phân biệt với so sánh, nhân hóa, ẩn dụ và đánh giá đúng sai các nhận định về biện pháp tu từ.

HS làm bài tập 2 đến 6 theo nhóm 4 (kỹ thuật trạm đơn giản: nhóm chia đôi, mỗi nửa nhóm làm trạm bài trắc nghiệm, nửa còn lại làm trạm bài nối và đánh giá, sau đó đổi chỗ kiểm tra). HS có thể đối chiếu nhanh đáp án bằng học liệu NeoEdu.
Bài 2: Trong ngữ liệu, “những bàn tay” được dùng để gọi ai hoặc cái gì? A. Chỉ các quyển sách đang được xếp; B. Những người đang cùng xếp sách; C. Những chiếc kệ trong phòng; D. Tiếng vỗ tay sau khi xong việc.
Bài 3: Cách gọi “cả phòng đọc vỗ tay” dựa trên quan hệ nào? A. Hai sự vật có hình dạng giống nhau; B. Một hiện tượng được gán cảm xúc như người; C. Nơi chứa với những người ở trong; D. Hai tiếng có âm giống mà nghĩa không liên hệ.
Bài 4: Nối cách diễn đạt với căn cứ tạo hình: “Những bàn tay cùng xếp sách…”; “Con đường là sợi chỉ nối những mái nhà”; “Hàng tre đứng gác bên đường”.
Bài 5: Đúng hay sai: a) Hoán dụ thường dựa quan hệ gần gũi như bộ phận với toàn thể; b) Ẩn dụ và hoán dụ đều nhất thiết dựa hai đối tượng có hình dáng giống nhau; c) Cần ngữ cảnh để biết phòng đọc đang chỉ gian phòng hay người ở trong.
Bài 6: Cách nói nào là hoán dụ rõ nhất? A. Cả lớp im lặng lắng nghe cô, ai cũng chăm chú; B. Gió ngồi nghe câu hát; C. Con đường như dải lụa; D. Mặt hồ xanh trong buổi sáng.

Đáp án:

• Bài 2: B (“người nào cũng cẩn thận” làm rõ bàn tay gọi người làm việc).
• Bài 3: C (phòng đọc chỉ người có mặt trong phòng, không phải tường hay kệ tự vỗ tay).
• Bài 4: “Những bàn tay cùng xếp sách…” – hoán dụ, bộ phận gọi người làm việc; “Con đường là sợi chỉ nối những mái nhà” – ẩn dụ, tương đồng về nét dài, kết nối; “Hàng tre đứng gác bên đường” – nhân hóa, trao hoạt động của người cho cây.
• Bài 5: a) Đ; b) S; c) Đ (ẩn dụ dựa tương đồng, hoán dụ dựa quan hệ gần gũi; cùng một tên gọi có thể mang nghĩa trực tiếp hoặc chuyển tùy ngữ cảnh).
• Bài 6: A (“cả lớp” gọi học sinh trong lớp, được làm rõ bởi “ai cũng chăm chú”).

Vận dụng được hoán dụ và các biện pháp đã học để viết câu có ngữ cảnh rõ ràng; trình bày nhận xét có dẫn chứng và phân biệt điều có thật với cách nói tưởng tượng.

HS thực hiện ba nhiệm vụ: (1) Phân tích hoán dụ “những bàn tay” trong 2–3 câu: chỉ đối tượng, quan hệ và tác dụng. (2) Tạo một câu hoán dụ theo quan hệ vật chứa–người ở trong, thêm ngữ cảnh để người đọc không hiểu là đồ vật có tay hoặc miệng. (3) Tả một cảnh em biết bằng một biện pháp tu từ, ghi rõ điều có thật và điều tưởng tượng. Thời gian làm việc cá nhân 6 phút, sau đó chia sẻ theo cặp 2 phút.

Sản phẩm mẫu:

• (1) Những bàn tay chỉ những người cùng xếp sách, lấy bộ phận gọi toàn thể. Cách nói tập trung vào sự góp sức cụ thể, làm cảnh hợp tác hiện lên gần gũi.
• (2) Cả sân trường reo lên khi đội bạn ghi bàn, học sinh ở các lớp cùng giơ tay cổ vũ. Sân trường ở đây gọi những học sinh có mặt; quan hệ vật chứa–người ở trong.
• (3) Mặt hồ đeo chiếc khăn sương. Có thật: sương phủ trên hồ; nhân hóa tưởng tượng: hồ được gán hành động đeo khăn. Cách nói gợi lớp sương mỏng, mềm.
  Tiêu chí: câu đúng biện pháp (1 điểm); giải thích rõ ngữ cảnh và phân biệt có thật với tưởng tượng (1 điểm).