NeoEdu
Giáo án Ngữ văn 6
Ngữ vănLớp 6Bài 4. Quê hương yêu dấu

Giáo án Cây tre Việt Nam

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được các lĩnh vực gắn với tre trong văn bản: lao động, sinh hoạt, vui chơi và bảo vệ xóm làng.
  • Giải thích được vì sao tre dần mang ý nghĩa biểu tượng của các phẩm chất ngay thẳng, đoàn kết, kiên cường.
  • Nhận biết được biện pháp nhân hóa và nhịp điệp góp phần làm nổi bật cảm xúc gắn bó, tự hào với tre.
  • Phân biệt được thông tin có trong văn bản với suy luận riêng của bản thân khi nhận xét.
  • Vận dụng được cách viết một đoạn nhận xét theo trình tự: nhận xét, dẫn chứng, giải thích tác dụng.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: chủ động đọc bản lược thuật, tự đối chiếu với SGK và hoàn thành phiếu học tập.
  • Giao tiếp và hợp tác: trao đổi theo cặp, trình bày ý kiến rõ ràng, lắng nghe và phản biện có lí lẽ.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: liên hệ ý nghĩa của tre với đời sống hiện đại và đưa ra ví dụ riêng.

b) Năng lực đặc thù

  • Năng lực ngôn ngữ (đọc, viết, nói và nghe): đọc hiểu bản lược thuật để xác định thông tin; trình bày nhận xét có dẫn chứng; viết đoạn văn ngắn có liên kết và đúng trọng tâm.
  • Năng lực văn học: nhận ra hình tượng tre từ đồ dùng, khung cảnh cụ thể đến ý nghĩa biểu tượng; hiểu tác dụng của nhân hóa và nhịp điệp trong văn xuôi giàu chất trữ tình.

3. Phẩm chất

  • Yêu nước: trân trọng truyền thống làng quê và những giá trị văn hóa gắn với cây tre Việt Nam.
  • Trách nhiệm: ý thức gìn giữ kí ức, phẩm chất và mối liên hệ văn hóa trong đời sống hiện đại.
  • Chăm chỉ: hoàn thành đầy đủ phiếu học tập, bài tập luyện tập và đoạn văn nhận xét ở nhà.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi bản lược thuật và các câu hỏi thảo luận.
  • Phiếu học tập số 1, Phiếu học tập số 2 (in cho mỗi nhóm).
  • Bảng nhóm, bút dạ, thẻ đánh dấu Đ/S và thẻ nối.
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/6/literature/bai-4-cay-tre-viet-nam (dùng ở hoạt động luyện tập để HS tự kiểm tra).

2. Học sinh

  • SGK Ngữ văn 6, tập hai (Kết nối tri thức với cuộc sống) để đối chiếu văn bản gốc.
  • Vở ghi, bút, bút chì.
  • Thiết bị kết nối mạng (nếu có) để truy cập học liệu NeoEdu.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Kể tên những điều gắn với cây tre

a) Mục tiêu

Huy động vốn sống và kiến thức nền của HS về cây tre; tạo tâm thế và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp, trong 2 phút kể tên càng nhiều sự vật, công việc, trò chơi hoặc kỉ niệm gắn với cây tre (ví dụ: cổng làng, lũy tre, ngày hội, trò chơi thời thơ ấu). Sau đó GV nêu câu hỏi định hướng: "Vì sao cây tre lại gần gũi với người Việt đến vậy?" và giới thiệu nhiệm vụ của bài.

c) Sản phẩm

  • Danh sách khoảng 5 đến 8 hình ảnh, hoạt động liên quan đến tre do cặp HS ghi nhanh.
  • Nhận thức ban đầu: tre gắn với đời sống làng quê, lao động và sinh hoạt hằng ngày.
  • HS nêu được nhiệm vụ học tập: đọc hiểu văn bản Cây tre Việt Nam, tìm ý nghĩa của hình tượng tre và viết nhận xét có dẫn chứng.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV treo hình ảnh cây tre làng quê (hoặc mô tả bằng lời) và nêu yêu cầu: "Trong 2 phút, các em kể tên những điều gắn với cây tre mà em biết."

    Học sinh

    HS nhận nhiệm vụ, ngồi theo cặp và chuẩn bị ghi ý kiến vào vở nháp.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát, gợi ý thêm nếu nhóm bí ý tưởng: "Em có nhớ trò chơi nào của tuổi thơ có liên quan đến tre không?"

    Học sinh

    Các cặp thảo luận, ghi nhanh các ý. Dự kiến: "lũy tre làng", "đồ đan bằng tre", "măng tre", "trò chơi ở bờ tre", "cổng làng".

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 3 đến 4 cặp đọc nhanh danh sách, ghi các ý lên bảng và gom nhóm theo lĩnh vực: sinh hoạt, lao động, vui chơi, bảo vệ làng.

    Học sinh

    Đại diện cặp trình bày. Dự kiến: "Tre gắn với đời sống làng quê và công việc hằng ngày của người dân."

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV dẫn vào bài: "Những điều các em vừa kể chính là chất liệu để văn bản xây dựng hình tượng tre. Hôm nay chúng ta sẽ tìm hiểu cách tre đi từ vật quen thuộc đến biểu tượng tinh thần." GV nhấn mạnh: bản đọc trên lớp là bản lược thuật do người biên soạn viết, không phải nguyên văn tác phẩm; muốn đối chiếu toàn văn, HS đọc SGK.

    Học sinh

    HS ghi tên bài và nhiệm vụ học tập vào vở, đọc lại bản lược thuật trên máy chiếu.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Từ vật quen thuộc đến biểu tượng phẩm chất

a) Mục tiêu

HS nhận ra tre xuất hiện trong nhiều lĩnh vực đời sống và giải thích được vì sao ý nghĩa của tre được tích lũy thành biểu tượng phẩm chất.

b) Nội dung

HS đọc bản lược thuật, làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 để tìm các lĩnh vực có tre và trả lời câu hỏi: "Vì sao tre không chỉ là một vật dụng mà dần trở thành biểu tượng?". GV dùng kĩ thuật khăn trải bàn để ghi ý kiến từng thành viên vào ô tương ứng, sau đó thống nhất ý chung.

c) Sản phẩm

  • Phiếu học tập số 1 hoàn thiện, gồm bốn lĩnh vực: làng quê, lao động, vui chơi, bảo vệ xóm làng; mỗi lĩnh vực có hình ảnh, đồ dùng hoặc khung cảnh cụ thể đi kèm.
  • Kết luận HS rút ra: tre xuất hiện trong nhiều hoạt động nên ý nghĩa được tích lũy qua đời sống; từ đó tre mang ý nghĩa phẩm chất ngay thẳng, đoàn kết, kiên cường và sự gắn bó.
  • Phân biệt: thông tin "tre gắn với lao động, sinh hoạt, vui chơi, bảo vệ xóm làng" là thông tin trong văn bản; "tre là biểu tượng của sự kiên cường" là cách hiểu, diễn giải của người đọc dựa trên các chi tiết đó.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1, chiếu bản lược thuật và nêu nhiệm vụ: "Đọc bản lược thuật, điền các lĩnh vực có tre vào phiếu, sau đó trả lời câu hỏi: Vì sao tre dần mang ý nghĩa biểu tượng?" GV nhắc các nhóm phân biệt điều văn bản nói với suy nghĩ riêng.

    Học sinh

    Nhóm nhận phiếu, đọc thầm bản lược thuật và chuẩn bị ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình trên khăn trải bàn.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỏi nhóm đang khó: "Trong bản lược thuật có từ nào cho thấy tre xuất hiện nhiều lần không?" Khuyến khích HS chỉ ra cụm từ cụ thể.

    Học sinh

    Các thành viên ghi ý kiến vào ô của mình, sau đó thảo luận để chọn ý chung. Dự kiến: "Lĩnh vực: làng quê, lao động, vui chơi, bảo vệ xóm làng. Lí do: vì tre có mặt trong nhiều hoạt động nên ý nghĩa được tích lũy dần, không tự nhiên gắn một tính từ trừu tượng."

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 nhóm trình bày, các nhóm khác nhận xét. GV hỏi: "Ý nào là thông tin có trong văn bản, ý nào là suy luận của nhóm?"

    Học sinh

    Đại diện nhóm trình bày. Dự kiến: "Thông tin: tre gắn với lao động và bảo vệ xóm làng. Suy luận: tre là biểu tượng của lòng kiên cường vì đã đồng hành qua nhiều hoàn cảnh khó khăn."

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt kiến thức: ý nghĩa biểu tượng của tre hình thành từ sự hiện diện trong đời sống thường ngày; các phẩm chất ngay thẳng, đoàn kết, kiên cường được gợi ra từ chính những công dụng và khung cảnh cụ thể. GV nhấn mạnh khi nhận xét phải phân biệt thông tin với suy luận và có bằng chứng.

    Học sinh

    HS ghi vào vở: Tre xuất hiện trong nhiều hoạt động → ý nghĩa được tích lũy → biểu tượng phẩm chất và sự gắn bó.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Nhân hóa, nhịp điệp và cái nhìn tới tương lai

a) Mục tiêu

HS hiểu cách nhân hóa làm tre thành người bạn đồng hành và nhịp điệp tạo cảm xúc tự hào; nhận ra văn bản nhìn tới tương lai mà không phủ nhận đổi mới.

b) Nội dung

HS hoạt động theo cặp, trả lời ba câu hỏi: (1) Tre được nhìn như người bạn trong hoàn cảnh nào? Biện pháp nào tạo nên cách nhìn đó? (2) Nhịp điệp và nhạc điệu góp phần thể hiện cảm xúc gì? (3) Văn bản có nói tới tương lai không, và điều đó có nghĩa là phủ nhận vật liệu mới không? GV nhắc: khi đối chiếu với SGK, HS chỉ tìm câu văn để xác nhận, không đọc thuộc lòng để tránh nhầm với bản lược thuật.

c) Sản phẩm

  • Nhân hóa: gán hành động và quan hệ của con người cho tre ("người bạn"), giúp tre gắn bó với con người qua các hoàn cảnh sinh hoạt, lao động, bảo vệ làng.
  • Nhịp điệp và nhạc điệu: làm cảm xúc tự hào và gắn bó được nhấn mạnh, khiến người đọc cảm nhận rõ tình cảm đối với tre.
  • Tương lai: văn bản khẳng định giá trị tinh thần và sự gắn bó văn hóa không nhất thiết mất đi khi có vật liệu, công cụ mới; đọc tre như biểu tượng không đồng nghĩa phủ nhận vật liệu mới, cốt lõi là giữ kí ức, phẩm chất và mối liên hệ văn hóa.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu ba câu hỏi và yêu cầu cặp đôi thảo luận 4 phút. GV nhắc: mỗi ý phải có lí lẽ dựa trên bản lược thuật.

    Học sinh

    HS đọc lại đoạn nói về tre như người bạn và đoạn nói về tương lai, ghi câu trả lời ngắn vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV hướng dẫn: "Nếu muốn tìm câu có nhịp điệp trong SGK, em hãy đọc to một đoạn và lắng nghe các cụm từ lặp lại." GV hỗ trợ cặp còn lúng túng.

    Học sinh

    Các cặp thảo luận. Dự kiến: "Nhân hóa: tre là người bạn đồng hành; nhịp điệp làm cảm xúc tự hào nổi bật; tương lai: giữ giá trị tinh thần, không yêu cầu dừng tiến bộ kĩ thuật."

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày. GV hỏi thêm: "Nếu bỏ biện pháp nhân hóa, cách nhìn về tre sẽ thay đổi thế nào?"

    Học sinh

    Đại diện cặp trình bày. Dự kiến: "Nếu bỏ nhân hóa, tre chỉ còn là vật dụng; cảm xúc gắn bó sẽ nhạt đi."

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: nhân hóa và nhịp điệp biến công dụng vật chất thành cảm xúc gắn bó; khi nói đến tương lai, văn bản hướng người đọc giữ giá trị tinh thần trong đổi thay. GV nhấn mạnh: trân trọng truyền thống không đồng nghĩa với bác bỏ đổi mới.

    Học sinh

    HS ghi vào vở ba ý chính: nhân hóa – nhịp điệp – tương lai và giữ giá trị tinh thần.

Hoạt động 3: Luyện tập · 10 phút

Kiểm tra nhanh nhận biết thông tin và cách hiểu

a) Mục tiêu

Củng cố khả năng nhận biết thông tin trong văn bản, phân biệt thông tin với suy luận và nối chi tiết với cách hiểu phù hợp.

b) Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp, gồm các câu trắc nghiệm, đúng/sai và nối cặp. Sau đó HS tự kiểm tra bằng bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu có thiết bị; GV chiếu đáp án để đối chiếu.

c) Sản phẩm

Đề và đáp án:

  • Câu 1 (trắc nghiệm): Tre gắn với những lĩnh vực nào? Đáp án A: lao động, sinh hoạt và bảo vệ làng.
  • Câu 2 (trắc nghiệm): Tre dần mang ý nghĩa gì? Đáp án B: biểu tượng phẩm chất và sự gắn bó.
  • Câu 3 (trắc nghiệm): Văn bản có nhìn tới tương lai không? Đáp án C: Có.
  • Câu 4 (đúng/sai): a) Hình tượng tre được tích lũy ý nghĩa từ nhiều hoạt động đời sống: Đ. b) Gắn bó văn hóa với tre đòi hỏi bác bỏ mọi vật liệu và công cụ mới: S.
  • Câu 5 (nối): Tre trong sinh hoạt – gắn bó cụ thể; Nhân hóa – tre như người đồng hành; Kiên cường, ngay thẳng – ý nghĩa biểu tượng.
  • Câu 6 (trả lời ngắn): Biện pháp làm tre như người bạn là nhân hóa. (Chấp nhận diễn đạt tương đương dựa vào chi tiết trong bản lược thuật.)

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 2, nêu yêu cầu: "Làm bài theo cặp trong 5 phút. Với câu đúng/sai, em phải chỉ ra căn cứ trong bản lược thuật."

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc kĩ yêu cầu từng câu.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV theo dõi, nhắc các cặp không đoán mà phải tìm căn cứ trong bản lược thuật.

    Học sinh

    Các cặp làm bài và ghi lí do cho câu đúng/sai. Nếu có thiết bị, HS làm thêm bài tương tác trên NeoEdu để tự kiểm tra.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV chiếu đáp án, mời một cặp đọc đáp án câu 4 và giải thích căn cứ, sau đó mời một cặp khác trình bày câu 5 và câu 6.

    Học sinh

    HS đối chiếu với bài của mình, sửa lỗi nếu có. Dự kiến: "Câu b là S vì văn bản nhìn tới tương lai nhưng không yêu cầu dừng đổi mới."

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét, nhấn mạnh: đáp án đúng phải dựa trên thông tin có trong bản lược thuật; suy luận khác cần có lí lẽ và bằng chứng.

    Học sinh

    HS ghi lại các câu sai để rút kinh nghiệm và hoàn thiện đáp án trong phiếu.

Hoạt động 4: Vận dụng · 8 phút

Giữ gìn giá trị của tre trong đời sống hôm nay

a) Mục tiêu

HS vận dụng hiểu biết về ý nghĩa biểu tượng của tre để đưa ra ý kiến có lí lẽ và ví dụ thực tế về việc giữ gìn giá trị văn hóa trong đời sống hiện đại.

b) Nội dung

GV nêu câu hỏi thảo luận nhanh: "Trong đời sống hiện đại, giữ giá trị văn hóa của tre có nhất thiết phải dùng tre thay mọi vật liệu không? Hãy nêu cách hiểu và một ví dụ." HS trả lời theo cặp, sau đó 1 đến 2 HS trình bày trước lớp.

c) Sản phẩm

Ý kiến HS nêu được: Không nhất thiết. Có thể gìn giữ nghề thủ công và câu chuyện làng quê, trồng tre phù hợp với môi trường, tìm hiểu đồ dùng truyền thống; đồng thời có thể dùng vật liệu khác khi an toàn và hiệu quả hơn. Trân trọng truyền thống không đồng nghĩa với bác bỏ đổi mới. (Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và ví dụ phù hợp.)

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu câu hỏi và yêu cầu HS trả lời trong 2 phút, nói rõ lí do và một ví dụ.

    Học sinh

    HS suy nghĩ, ghi ý chính vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV gợi ý nếu HS khó: "Em có thể nghĩ về một nghề, một đồ dùng hoặc một câu chuyện ở quê em."

    Học sinh

    Cặp đôi trao đổi và chọn một ví dụ. Dự kiến: "Giữ nghề đan lát ở làng; trồng tre quanh làng để bảo vệ đất; dùng vật liệu mới cho công trình nhưng vẫn giữ nét truyền thống trong trang trí."

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 1 đến 2 HS trình bày, các HS khác nhận xét về lí lẽ và tính thuyết phục.

    Học sinh

    Đại diện trình bày ý kiến và ví dụ; các bạn góp ý.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: giá trị văn hóa của tre nằm ở kí ức, phẩm chất và mối liên hệ với cộng đồng; việc gìn giữ có thể thực hiện bằng nhiều cách, kể cả khi dùng vật liệu mới. GV giao bài về nhà.

    Học sinh

    HS ghi nhận và chuẩn bị bài viết ngắn ở nhà.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Đọc bản lược thuật và hoàn thành bảng dưới đây (dạng danh sách):

  • Lĩnh vực 1: làng quê. Hình ảnh/khung cảnh cụ thể có tre: ……
  • Lĩnh vực 2: lao động. Đồ dùng hoặc công việc có tre: ……
  • Lĩnh vực 3: vui chơi. Hoạt động có tre: ……
  • Lĩnh vực 4: bảo vệ xóm làng. Vai trò của tre: ……

Câu hỏi thảo luận:

  • Vì sao tre dần mang ý nghĩa biểu tượng?
  • Trong các ý nhóm em vừa nêu, ý nào là thông tin có trong văn bản, ý nào là suy luận của nhóm? Vì sao?

Phiếu học tập số 2

  1. Tre gắn với những lĩnh vực nào?
  • A. Lao động, sinh hoạt và bảo vệ làng
  • B. Chỉ những trò chơi thuở nhỏ
  • C. Chỉ một trận đánh riêng
  1. Tre dần mang ý nghĩa gì?
  • A. Một công cụ mất hết nghĩa tinh thần
  • B. Biểu tượng phẩm chất và sự gắn bó
  • C. Biểu tượng chỉ cho vẻ ngoài thẳng đẹp
  1. Văn bản có nhìn tới tương lai không?
  • A. Không, bài khẳng định tre hết vai trò
  • B. Không, bài chỉ ghi một kỉ niệm nhỏ
  • C. Có
  1. Đúng hay sai?
  • a) Hình tượng tre được tích lũy ý nghĩa từ nhiều hoạt động đời sống.
  • b) Gắn bó văn hóa với tre đòi hỏi bác bỏ mọi vật liệu và công cụ mới.
  1. Nối cột A với cột B:
  • Tre trong sinh hoạt – Gắn bó cụ thể
  • Nhân hóa – Tre như người đồng hành
  • Kiên cường, ngay thẳng – Ý nghĩa biểu tượng
  1. Trả lời ngắn: Biện pháp làm tre như người bạn là gì? Dựa vào ngữ liệu, nêu lí do.

Hướng dẫn về nhà

  • Viết một đoạn văn khoảng 8 đến 10 câu nhận xét về một nét đáng chú ý của văn bản Cây tre Việt Nam (ví dụ: cách nhân hóa, cách tre trở thành biểu tượng, cái nhìn tới tương lai).
  • Đoạn văn cần đi theo trình tự: nêu nhận xét, đưa ít nhất một chi tiết cụ thể làm dẫn chứng, giải thích tác dụng của chi tiết đó. Tránh chỉ kể lại nội dung hoặc nêu bài học chung chung.
  • Đối chiếu đoạn văn với văn bản đầy đủ trong SGK Ngữ văn 6, tập hai để kiểm tra chi tiết và trích dẫn chính xác; không chép nguyên văn bản lược thuật làm dẫn chứng.
  • Ôn lại các ý chính của bài trên trang NeoEdu tại neoedu.vn/learn/6/literature/bai-4-cay-tre-viet-nam và làm bài tương tác để tự kiểm tra.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.