Giáo án Chuyện cổ nước mình

Tạo hứng thú, kết nối trải nghiệm đọc truyện của HS với chủ đề bài học và xác định vấn đề cần giải quyết.

GV đặt câu hỏi: “Em đã được ai kể cho nghe câu chuyện cổ nào? Điều gì trong câu chuyện ấy khiến em nhớ mãi?” Sau đó GV dẫn vào trích ngắn: “Tôi yêu chuyện cổ nước tôi” và đặt câu hỏi trọng tâm: Người nói yêu chuyện cổ vì điều gì, và truyện cổ có ích gì với người đọc hôm nay?

Mỗi HS viết 1–2 câu nêu tên một truyện đã biết và một điều nhớ được. HS nêu được câu hỏi trọng tâm của bài: truyện cổ lưu giữ điều gì và vì sao còn đáng đọc hôm nay.

HS nêu được lí do người nói yêu chuyện cổ và các giá trị truyện cổ lưu giữ; phân biệt được thông tin văn bản với suy luận riêng.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1: đọc bản lược thuật, tìm thông tin trả lời các câu hỏi (a) và (b), sau đó nêu suy luận riêng ở câu (c). Lưu ý: ngữ liệu nói về việc người nói tìm thấy “lòng nhân hậu và sự từng trải của cha ông”; các câu chuyện lưu giữ cách nhìn về người hiền, người tham, sự công bằng và lòng biết ơn. Câu hỏi GV đặt ra: “Ý nào là thông tin có trong ngữ liệu, ý nào là điều em suy ra?”

Thông tin văn bản: (1) Người nói yêu chuyện cổ vì tìm thấy lòng nhân hậu và sự từng trải của cha ông; (2) truyện cổ lưu giữ cách nhìn về người hiền, người tham, sự công bằng và lòng biết ơn. Suy luận riêng (có lí lẽ): ví dụ “Tình yêu với truyện cổ không chỉ vì yếu tố thần kì, mà vì cách ứng xử của nhân vật.” Kiến thức HS rút ra: phải tách bạch điều văn bản nói với điều người đọc suy ra, và suy luận phải dựa trên bằng chứng trong ngữ liệu.

HS giải thích được vì sao truyện cổ là nhịp nối giữa quá khứ và hiện tại, và cách đọc truyện cổ một cách có suy xét.

GV tổ chức kỹ thuật Think – Pair – Share. Câu hỏi: (1) Khoảng cách các thế hệ có thể lớn, vậy điều gì giữ cho quá khứ vẫn “vang” trong đời sống mới? (2) Đọc truyện cổ hôm nay có nghĩa là làm theo mọi tập tục cũ không? Vì sao? Ngữ liệu cần nhớ: truyện kể giữ kí ức và kinh nghiệm; đọc hôm nay không sao chép mọi tập tục cũ mà biết suy xét giá trị còn có ích.

Kiến thức HS rút ra: truyện cổ là nhịp nối vì nó giữ kí ức và kinh nghiệm, giúp các thế hệ trò chuyện với nhau. Cách đọc đúng: giữ lại giá trị còn có ích như nhân hậu, công bằng, lòng biết ơn; không làm theo mọi tập tục và hình phạt xưa. HS viết được 2–3 câu trả lời có dẫn chứng từ ngữ liệu.

HS nhận biết thể thơ lục bát, nêu được tác dụng của nhịp lục bát và biết cách viết nhận xét đi từ nhận xét đến chi tiết rồi đến giải thích.

GV hướng dẫn HS nhận biết thể lục bát và ý nghĩa của hình thức thơ: nhịp dân tộc và từ ngữ gần gũi làm lời suy ngẫm như tiếng trò chuyện nối dài truyền thống kể chuyện. GV đưa mẫu cấu trúc nhận xét: Nhận xét → Chi tiết/dẫn chứng → Giải thích tác dụng.

Thể thơ chính là lục bát. Tác dụng của nhịp lục bát: khiến sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại không chỉ là ý nghĩ mà còn thành âm hưởng quen thuộc. Mẫu nhận xét cần ghi nhớ: “Bài thơ nhìn truyện cổ như một hình thức lưu giữ kinh nghiệm sống (nhận xét). Nhịp lục bát khiến sự tiếp nối ấy không chỉ là ý nghĩ mà còn thành âm hưởng quen thuộc (chi tiết và giải thích tác dụng).”

HS củng cố thông tin văn bản, thể thơ, giá trị được đề cao và phân biệt điều đúng với cách hiểu lệch.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo nhóm 4. Đề gồm: (1) Người nói yêu điều gì? A. Chuyện cổ nước mình; B. Chỉ những món đồ cổ quý hiếm; C. Chỉ chuyện riêng của một gia đình. (2) Giá trị nào được đề cao? A. Khả năng thắng bằng mọi cách; B. Nhân hậu và kinh nghiệm sống; C. Sự giàu có và quyền định đoạt. (3) Thể thơ chính là gì? A. Thơ tự do không có khung 6–8; B. Thơ năm chữ đều từng dòng; C. Lục bát. (4) Đúng hay sai? a) Truyện cổ giúp kết nối kinh nghiệm cha ông với người hôm nay; b) Trân trọng truyện cổ nghĩa là làm theo mọi tập tục và hình phạt xưa. (5) Nối: Chuyện cổ – Di sản tinh thần; Lòng nhân hậu – Giá trị đạo đức được gửi gắm; Nhịp lục bát – Âm hưởng truyền thống. Sau đó nhóm đối chiếu với học liệu số NeoEdu để kiểm tra.

Đáp án: (1) A; (2) B; (3) C; (4) a) Đúng; b) Sai, vì có thể giữ nhân hậu, công bằng và suy xét điều phù hợp hiện nay, không sao chép mọi cách làm xưa; (5) Chuyện cổ – Di sản tinh thần; Lòng nhân hậu – Giá trị đạo đức được gửi gắm; Nhịp lục bát – Âm hưởng truyền thống. Điểm cần đạt: HS giải thích được lí do mỗi lựa chọn bằng thông tin trong ngữ liệu.

HS vận dụng cách đọc có suy xét để nêu một giá trị có ích từ truyện dân gian đã biết và một chi tiết không nên làm theo trực tiếp.

Mỗi HS chọn một truyện dân gian đã biết (ví dụ Thạch Sanh) và viết đoạn văn 5–7 câu: nêu một giá trị có ích hôm nay, đưa một chi tiết làm bằng chứng và giải thích vì sao không nên hiểu chi tiết đó theo nghĩa làm theo trực tiếp. Gợi ý: Thạch Sanh gợi lòng nhân hậu và không gây chiến khi có thể hóa giải; tiếng đàn thần là chi tiết tưởng tượng, không thay cho cách giải quyết xung đột thật bằng đối thoại và quy tắc.

Đoạn văn 5–7 câu, có: một giá trị có ích hôm nay (ví dụ lòng nhân hậu); một chi tiết cụ thể làm bằng chứng; một câu giải thích vì sao chi tiết kì ảo không nên làm theo trực tiếp. Tiêu chí chấm: ý kiến phù hợp vấn đề, có lí do và dẫn chứng cụ thể, diễn đạt rõ nghĩa và tôn trọng.