Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 92)

Huy động vốn hiểu biết sẵn có của HS về việc một từ có thể có nhiều nghĩa; dẫn HS vào vấn đề phân biệt đồng âm và đa nghĩa.

GV ghi từ “chân” lên bảng và đặt câu hỏi: “Từ chân trong các câu sau có nghĩa giống nhau không: chân người, chân bàn, chân trời?” HS nêu nhanh nhận định và giải thích bằng cách so sánh nghĩa.

HS nêu được: “chân người” và “chân bàn” đều chỉ phần dưới có chức năng nâng đỡ nên có liên hệ nghĩa; “chân trời” là nghĩa khác, không có liên hệ rõ rệt với hai nghĩa trên. Từ đó HS nhận ra cần xét nghĩa và mối liên hệ để phân biệt, không chỉ nhìn chữ viết.

HS nêu được khái niệm từ đồng âm và phân biệt được từ đồng âm với từ đa nghĩa qua ví dụ “đá bóng” và “hòn đá”.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc ví dụ “đá bóng” và “hòn đá”, trả lời Phiếu học tập số 1, phần A: (1) Hai từ “đá” trong hai câu có liên hệ nghĩa không? Vì sao? (2) Một bên chỉ động tác, một bên chỉ vật liệu; vậy âm giống nhau có đủ để kết luận là một từ có nhiều nghĩa không? (3) Nêu khái niệm từ đồng âm bằng lời của em.

Từ đồng âm là những từ có âm giống nhau nhưng nghĩa không liên hệ với nhau, ví dụ “đá” trong “đá bóng” (động tác) và “đá” trong “hòn đá” (vật liệu). Âm giống nhau không đủ để kết luận là đa nghĩa; cần xét nghĩa và mối liên hệ.

HS nêu được khái niệm từ đa nghĩa, nhận ra các nghĩa liên hệ với nhau từ một nét chung và biết tra từ điển đúng mục từ, đúng nghĩa.

HS làm việc theo nhóm 4, phân tích ví dụ “chân người/chân bàn” và “cổ áo/cổ người/đồ cổ” trong Phiếu học tập số 1, phần B: (1) Chỉ ra nét chung giữa các nghĩa của “chân” và “cổ”. (2) Trong ba câu “cổ áo”, “cổ người”, “đồ cổ”, cặp nào có liên hệ nghĩa, cặp nào không? (3) Khi tra từ điển, cần chú ý điều gì? (4) Nêu khái niệm từ đa nghĩa.

Từ đa nghĩa là từ có nhiều nghĩa liên hệ với nhau từ một nét chung. “Chân người” và “chân bàn” cùng chỉ phần dưới có chức năng nâng đỡ. “Cổ áo” và “cổ người” có liên hệ vị trí và hình dạng nên là các nghĩa của một từ. “Cổ” trong “đồ cổ” mang nghĩa xưa, không cùng quan hệ với bộ phận cơ thể nên không phải nghĩa chuyển của “cổ người”. Khi tra từ điển, cần chú ý đúng mục từ và liệt kê đủ các nghĩa để so sánh.

HS vận dụng khái niệm từ đồng âm và từ đa nghĩa để trả lời trắc nghiệm, ghép nghĩa và đánh giá câu đúng sai.

Bài tập 1–5 trang 92 SGK (đề: 1. “Đá bóng” và “hòn đá” là: A. Đồng âm; B. Cùng một nghĩa; C. Đồng nghĩa hoàn toàn; D. Trái nghĩa. 2. “Chân người/chân bàn” là ví dụ: A. Từ láy; B. Từ đa nghĩa; C. Từ ghép; D. Câu đặc biệt. 3. Ghép từ với nghĩa trong ngữ cảnh: lá cây; lá thư; cổ tay. 4. Đánh giá: a) Cùng âm luôn cùng một nghĩa; b) Từ đa nghĩa có liên hệ giữa các nghĩa; c) Cần dùng câu để giải nghĩa. 5. Từ “chín” trong “xoài đã chín” nói về: A. Trạng thái quả đạt độ ăn được; B. Số lượng là chín quả).

1. Đáp án A: một bên là động tác, một bên là vật liệu; nghĩa không liên hệ.
2. Đáp án B: có quan hệ phần dưới, nâng đỡ.
3. Ghép đúng: lá cây – Bộ phận cây thường mỏng và dẹt; lá thư – Tờ thư; cổ tay – Phần nối bàn tay với cẳng tay.
4. a) S (cùng âm không nhất thiết cùng nghĩa, ví dụ đá bóng và hòn đá); b) Đ; c) Đ.
5. Đáp án A: “chín” chỉ trạng thái quả đạt độ ăn được, không phải số 9.

HS đặt câu, giải thích được sự khác nhau giữa đồng âm và đa nghĩa, biết đưa ra phản ví dụ để sửa suy luận sai.

Bài tập 6–8 trang 92 SGK (đề: 6. Đặt hai câu với “chín”, một chỉ số, một chỉ trạng thái; giải thích. 7. Giải thích liên hệ của “miệng” trong “miệng người” và “miệng hang”. 8. Một bạn bảo mọi nghĩa khác nhau đều là đồng âm. Hãy dùng một ví dụ để sửa.) HS làm theo cặp, sau đó chia sẻ trước lớp.

6. Gợi ý: “Có chín bạn trực nhật.” (chỉ số) và “Quả xoài đã chín.” (chỉ trạng thái). Giải thích: một nghĩa là số 9, một nghĩa là quả đạt độ ăn được; không có liên hệ nên là đồng âm. (Chấm 2 điểm: đặt hai câu đúng (1 điểm); nêu được nghĩa không liên hệ (1 điểm).)
7. Gợi ý: “Miệng hang” là chỗ mở vào bên trong, gợi phần miệng trên cơ thể; hai nghĩa có nét chung về chỗ mở, nên là đa nghĩa, không phải ngẫu nhiên. (Chấm 2 điểm: nêu được chỗ mở (1 điểm); nêu được nghĩa chuyển dựa trên hình dạng hoặc chức năng (1 điểm).)
8. Gợi ý: “Chân người” và “chân bàn” khác đối tượng nhưng cùng gợi phần dưới, nâng đỡ; vì có liên hệ nên là đa nghĩa, không phải đồng âm. Mọi nghĩa khác nhau không nhất thiết là đồng âm. (Chấm 2 điểm: nêu được phản ví dụ đa nghĩa (1 điểm); giải thích được liên hệ (1 điểm).)

HS vận dụng kiến thức vào việc đọc, viết và nói: chọn từ đa nghĩa trong ngữ cảnh quê hương, giải thích nghĩa và trình bày nhận xét có dẫn chứng.

HS viết một đoạn 4–5 câu về quê hương hoặc nơi em sinh sống; trong đoạn có dùng ít nhất một từ đa nghĩa (ví dụ: chân, cổ, miệng, lá) và một từ đồng âm; mỗi từ phải kèm câu giải thích ngắn về nghĩa trong ngữ cảnh. Phần trình bày: HS đọc đoạn cho bạn bên cạnh nghe và nhận xét dẫn chứng. Nếu chưa xong, HS hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn 4–5 câu có ít nhất một từ đa nghĩa và một từ đồng âm, mỗi từ có câu giải thích nghĩa dựa trên ngữ cảnh và mối liên hệ nghĩa (đa nghĩa) hoặc sự khác biệt nghĩa (đồng âm). Ví dụ sản phẩm: “Đầu làng có cây đa cổ thụ. Chân cầu đá đã rêu phong. Mỗi lần về quê, em lại thấy chân trời quê mình rộng hơn.” Giải thích: chân cầu và chân trời là đa nghĩa? (HS tự phân tích, GV đánh giá lập luận).