Giáo án Chùm ca dao về quê hương đất nước

Huy động vốn sống và trải nghiệm về quê hương của HS; dẫn dắt vào vấn đề: địa danh có thể gợi âm thanh, cảm giác và không gian sống.

HS trò chơi “Tia chớp” theo cá nhân. GV đọc lần lượt bốn tên địa danh: Hà Nội, Lạng Sơn, Huế, Đồng bằng sông Cửu Long. Mỗi HS ghi nhanh vào vở một âm thanh, một hình ảnh hoặc một mùi mà tên gọi ấy gợi lên. Sau đó GV hỏi: “Vì sao chỉ một cái tên mà em lại hình dung được cả một khung cảnh?”

Mỗi HS có ít nhất hai ghi chú cảm giác gắn với một địa danh, ví dụ: Huế gợi tiếng hò trên sông, tiếng chuông chùa, ánh trăng trên mặt nước; Lạng Sơn gợi núi đá, gió lạnh, tiếng người gọi nhau. Từ đó HS nhận ra địa danh không chỉ để định vị trên bản đồ mà còn gợi đời sống, âm thanh, chuyển động.

Nêu được các chi tiết gắn với Thăng Long, xứ Lạng và Huế; giải thích được tác dụng của địa danh kết hợp với âm thanh, chuyển động và cảm giác trong việc tạo không gian có đời sống.

HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép (nhóm chuyên gia). Vòng 1: Ba nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một bài: Nhóm 1 bài về Thăng Long; Nhóm 2 bài xứ Lạng; Nhóm 3 bài về Huế. Nhóm đọc bản lược thuật và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi chính: (1) Bài này gợi những địa danh nào, chi tiết cảm giác nào? (2) Âm thanh, chuyển động nào làm cảnh có đời sống? (3) Theo em, chi tiết đó giúp người đọc hình dung điều gì? Vòng 2: Ghép nhóm mảnh ghép gồm một HS từ mỗi nhóm chuyên gia để báo cáo và so sánh ba vùng.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kết luận dự kiến: Thăng Long có cành trúc, tiếng chuông, tiếng gà, sương và nhịp chày quanh Tây Hồ, tạo nhạc điệu cho cảnh; xứ Lạng có núi, sông được gợi qua lời hỏi–đáp và lời mời dừng nhìn; Huế có đò qua Đông Ba, Đập Đá, Vĩ Dạ, ngã ba Sình, ánh trăng và tiếng hò, tạo không gian trôi chảy trên sông nước. Chung lại, địa danh cụ thể giữ nét riêng từng vùng; chi tiết âm thanh và chuyển động làm cảnh có đời sống.

Nhận biết được lời mời, lời gọi qua hỏi–đáp và mời dừng nhìn; phân biệt được khung lục bát quen thuộc với lục bát biến thể ở bài về Huế và nêu được tác dụng của biến thể.

HS làm việc theo cặp đôi kết hợp đóng vai. Nhiệm vụ 1: Xác định cách nói mời gọi trong bài xứ Lạng và bài về Huế; giải thích vì sao cách hỏi–đáp đưa người nghe vào cuộc ngắm nhìn. Nhiệm vụ 2: Phân biệt hai bài theo khung lục bát quen thuộc với bài Huế có dòng biến thể; giải thích biến thể tạo nhịp riêng cho dòng đò và tiếng hò. Nhiệm vụ 3 (đóng vai): Một HS đóng người đi đường, một HS đóng người bản địa mời dừng nhìn; đổi vai. Các cặp hoàn thành Phiếu học tập số 2.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Kết luận dự kiến: Bài xứ Lạng dùng hỏi–đáp và mời dừng nhìn núi, sông, khiến người nghe được cuốn vào cảnh; hỏi đường, gọi người đi qua dừng nhìn tạo sự giao tiếp, tình quê được chia sẻ như điều muốn người khác cùng biết. Hai bài đầu theo khung lục bát quen thuộc; bài Huế có dòng biến thể, biến số tiếng để nhịp dòng đò và tiếng hò trôi riêng. Thơ dân gian có khuôn nhạc tính nhưng không cứng nhắc.

Vận dụng kiến thức đã học để trả lời trắc nghiệm, đúng sai và nối khái niệm với cách hiểu phù hợp; rèn kĩ năng đọc hiểu ngữ liệu và giải thích bằng bằng chứng.

HS làm bài tập theo nhóm đôi trên phiếu hoặc trên học liệu NeoEdu. Bài tập gồm: (1) Bài đầu gắn với vùng nào? A. Thăng Long và Tây Hồ; B. Đồng Tháp; C. Cao nguyên đá. (2) Bài xứ Lạng dùng cách nói nào? A. Chỉ tả cảnh không hướng tới người nghe; B. Hỏi–đáp và mời dừng nhìn; C. Kể tuần tự một chuyến đi của người xưng tôi. (3) Những địa danh Đông Ba, Vĩ Dạ gắn với đâu? Trả lời ngắn bằng lời của em, dựa vào ngữ liệu. (4) Bài Huế có nét gì về hình thức? A. Mọi dòng đều giữ đúng sáu và tám tiếng; B. Các dòng đều có đúng năm tiếng; C. Có lục bát biến thể. (5) Xác định đúng hoặc sai: a) Địa danh trong chùm ca dao đi cùng âm thanh và hoạt động đời sống; b) Bài về Huế được mô tả là luôn giữ số tiếng 6–8, không có biến thể. (6) Nối: Tiếng chuông, nhịp chày; Lời mời đứng lại; Đò và tiếng hò với cách hiểu tương ứng.

Đáp án dự kiến: (1) A – Ngữ liệu nêu bài đầu gắn với Thăng Long và Tây Hồ. (2) B – Hỏi–đáp và mời dừng nhìn. (3) Gợi ý: Đông Ba và Vĩ Dạ gắn với Huế, nằm trong hành trình đò của bài về Huế; chấp nhận diễn đạt tương đương dựa trên bản lược thuật. (4) C – Có lục bát biến thể. (5) a) Đ; b) S (bài Huế có dòng biến thể). (6) Tiếng chuông, nhịp chày – đời sống và âm thanh Thăng Long; Lời mời đứng lại – chia sẻ vẻ đẹp xứ Lạng; Đò và tiếng hò – nhịp cảm xúc sông nước Huế.

Vận dụng cách viết giới thiệu bằng hai chi tiết cảm giác và một lời mời; rèn kĩ năng viết có chọn lọc chi tiết, trung thực và tôn trọng người nghe.

HS viết đoạn văn khoảng 5 đến 7 câu giới thiệu một nơi em biết (quê nội, quê ngoại, con đường, con sông, chợ, khu phố…) theo yêu cầu: có hai chi tiết cảm giác (âm thanh, hình ảnh, mùi, cảm giác chạm) và một lời mời người đọc đến nơi ấy. Không phóng đại, không bịa sự kiện. Sau khi viết, HS đổi bài với bạn cùng bàn để góp ý theo tiêu chí: chi tiết có thật không, lời mời có tự nhiên không.

Đoạn văn 5 đến 7 câu có: ý kiến rõ về nơi được giới thiệu; hai chi tiết cảm giác cụ thể; một lời mời ngắn gọn. Ví dụ tham khảo: “Mời bạn ghé con đường ven hồ vào sáng sớm. Lá rung nhẹ và mùi bánh nóng từ góc chợ làm nơi ấy gần gũi.” Chỉ nêu chi tiết HS thật sự quan sát, không tự nhận nơi ấy có kỉ lục chưa kiểm chứng.