Giáo án Tri thức ngữ văn

Kích hoạt hiểu biết sẵn có của HS về nhịp thơ và tạo tò mò để các em xác định nhiệm vụ học tập của tiết học về thơ lục bát.

GV chiếu bốn dòng thơ thực hành “Chiều về nắng trải bờ tre / Tiếng bà ru nhẹ theo hè gió sang / Con nghe hạt lúa mơ màng / Đường quê thơm bước nhẹ nhàng sớm mai”. HS đọc thầm, sau đó đọc to theo nhịp và ý. GV đặt câu hỏi: (1) Bài thơ gợi những hình ảnh nào của quê hương? (2) Dòng thứ nhất có mấy tiếng, dòng thứ hai có mấy tiếng? (3) Hai dòng này có điểm gì giống và khác nhau?

• HS kể được các hình ảnh: bờ tre, nắng, tiếng bà ru, hạt lúa, đường quê.
• HS đếm đúng: dòng 1 có 6 tiếng (Chiều–về–nắng–trải–bờ–tre), dòng 2 có 8 tiếng.
• HS nhận ra hai dòng khác số tiếng, từ đó nêu được nhiệm vụ: tìm hiểu cách tổ chức số tiếng và cách gieo vần của thơ lục bát.

HS nêu được định nghĩa câu lục, câu bát và vần lưng, và nhận diện được các khái niệm này trên mẫu gốc.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, phần A và phần B. HS đọc mục Đặc điểm của thơ lục bát trong sách, tìm định nghĩa của ba thuật ngữ rồi đối chiếu với mẫu gốc: tìm câu lục, câu bát và chỉ ra vần lưng nếu có. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Thế nào là câu lục? Câu bát? (2) Trong mẫu gốc, dòng nào là câu lục, dòng nào là câu bát? (3) Vần lưng là gì, em tìm được vần lưng trong mẫu gốc không?

• Câu lục: dòng thơ sáu tiếng.
• Câu bát: dòng thơ tám tiếng.
• Vần lưng: vần ở vị trí bên trong dòng thơ.
• Trong mẫu gốc: dòng 1 và dòng 3 là câu lục; dòng 2 và dòng 4 là câu bát.
• Vần lưng: tiếng “tre” (dòng 1) hiệp với “hè” (dòng 2) ở vị trí tiếng thứ 6; đây là hiện tượng hiệp vần ở vị trí bên trong dòng thơ, không phải vần cuối dòng.

HS giải thích được quy luật luân phiên 6–8 tiếng, cách hiệp và nối vần, vị trí bằng–trắc–bằng; biết đọc theo nhịp và ý, và nhận thức được cần dẫn chứng khi nhận xét.

HS tiếp tục làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, phần C và D. HS điền bảng ghi số tiếng từng dòng và các cặp tiếng hiệp hoặc nối. GV đặt câu hỏi: (1) Tiếng 6 của dòng lục hiệp với tiếng nào ở dòng bát? (2) Tiếng 8 của dòng bát nối với tiếng nào ở dòng lục sau? (3) Các vị trí 2, 4, 6 theo thanh điệu như thế nào? (4) Khi đọc, nên ngắt nhịp ra sao để thể hiện ý và tình cảm? (5) Ca dao có thể khác mẫu ở những điểm nào?

• Luân phiên: dòng 1 (6 tiếng) – dòng 2 (8 tiếng) – dòng 3 (6 tiếng) – dòng 4 (8 tiếng).
• Hiệp vần: tiếng 6 dòng 1 “tre” hiệp với tiếng 6 dòng 2 “hè”.
• Nối vần: tiếng 8 dòng 2 “sang” nối với tiếng 6 dòng 3 “màng”.
• Vị trí 2, 4, 6 dòng 1 là “về” (bằng), “nắng” (trắc), “tre” (bằng): đúng mô hình bằng–trắc–bằng.
• Đọc theo nhịp và ý, không cắt máy móc mọi dòng thành một nhịp; các hình ảnh bà, tre, lúa, đường quê và các cụm từ như “tiếng bà ru”, “hạt lúa mơ màng” gợi tình gắn bó.
• Ca dao có thể biến thể về số tiếng, vần hoặc thanh, nên khi nhận xét cần đếm và đối chiếu cụ thể.
• Lưu ý: nhận xét về thơ phải gắn với chi tiết và nói rõ tác dụng, không chỉ nhắc lại nội dung chung chung.

HS vận dụng khái niệm câu lục, câu bát, vần lưng và quy luật lục bát để làm bài tập; phân biệt được điều văn bản nói với suy luận riêng.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu với bạn cùng bàn, sau đó chữa bài chung. Có thể làm trên học liệu số NeoEdu, mục bài tập tương tác của bài 4. Đề gồm các câu sau:

1. Chọn nhận định đúng về thơ lục bát và ca dao: A. Mọi bài lục bát chỉ có hai dòng. B. Tiếng 6 dòng lục vần với tiếng đầu dòng bát. C. Lục bát có hệ thống nối vần giữa dòng 6 và 8.
2. Trong dòng “Chiều về nắng trải bờ tre”, tiếng thứ 6 là gì? A. Chiều B. nắng C. bờ D. tre
3. Nối thuật ngữ với nghĩa: câu lục, câu bát, vần lưng.
4. Đánh giá cách đọc: a) Cần dùng chi tiết để giải thích nhận xét. b) Có thể đồng nhất người nói trong tác phẩm với tác giả trong mọi trường hợp. c) Nên phân biệt điều văn bản nói và suy luận riêng. Hãy đánh dấu Đ hoặc S.
5. Thuật ngữ nào được định nghĩa là “Dòng thơ sáu tiếng”?

• Câu 1: đáp án C (lục bát có hệ thống nối vần giữa dòng 6 và 8; nhận định đúng cần đối chiếu dấu hiệu của thể thơ, không chỉ dựa vào nhan đề).
• Câu 2: đáp án D, “tre” (Chiều 1, về 2, nắng 3, trải 4, bờ 5, tre 6).
• Câu 3: câu lục – dòng thơ sáu tiếng; câu bát – dòng thơ tám tiếng; vần lưng – vần ở vị trí bên trong dòng thơ.
• Câu 4: a) Đ; b) S (người nói trong tác phẩm là hình tượng nghệ thuật, không đồng nhất máy móc với tác giả); c) Đ (nhận xét cần bằng chứng và phân biệt với suy luận riêng).
• Câu 5: Câu lục.

HS vận dụng quy luật lục bát để viết một mẫu ngắn về quê hương và giải thích có căn cứ một đặc điểm của mẫu đó.

HS viết 3–5 câu hoặc một mẫu ngắn theo thể lục bát, nói về một hình ảnh quê hương (cánh đồng, con đường làng, mái nhà, tiếng gọi…). Mẫu phải có dòng 6 tiếng và dòng 8 tiếng luân phiên, có ít nhất một cặp tiếng hiệp hoặc nối. Sau đó HS chỉ ra một đặc điểm của mẫu và giải thích bằng chi tiết cụ thể. Mẫu gốc được dùng để đối chiếu, không chép lại.

• Mẫu lục bát đúng số tiếng: dòng 6 và 8 tiếng luân phiên; tiếng 6 dòng lục hiệp với tiếng 6 dòng bát hoặc tiếng 8 dòng bát nối tiếng 6 dòng lục sau.
• Nhận xét có căn cứ, ví dụ: “Dòng 1 có 6 tiếng, dòng 2 có 8 tiếng; tiếng 6 dòng 1 hiệp với tiếng 6 dòng 2, nên bài thơ có nhịp và vần rõ ràng, gợi cảm giác gần gũi với quê hương.”
• Bài làm hoàn chỉnh có thể được giao về nhà để hoàn thiện.