Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động trải nghiệm của HS về hành động tốt đẹp giữa bạn bè, từ đó dẫn vào đặc điểm truyện ngắn: qua hành động nhỏ có thể thấy được tính cách.

GV nêu câu hỏi: “Em đã từng thấy một bạn làm việc gì nhỏ nhưng khiến em nghĩ bạn ấy tốt bụng?” HS suy nghĩ, chia sẻ ngắn gọn 1–2 HS. Sau đó GV đưa câu hỏi dẫn: “Hành động nhỏ có thể cho ta biết điều gì về con người?”

HS nêu được ít nhất một ví dụ cụ thể (ví dụ: nhường chỗ, cho mượn bút, hỏi han khi bạn buồn) và nhận ra rằng hành động nhỏ có thể bộc lộ tính cách; GV dẫn vào bài: truyện ngắn thường làm hiện tính cách qua những chi tiết được chọn lọc.

HS nêu đúng đặc điểm truyện ngắn và nghĩa của ba thuật ngữ chi tiết, nhân vật, chủ đề; hiểu vai trò của chi tiết được chọn lọc.

HS làm việc nhóm 3–4 người theo kĩ thuật mảnh ghép. Nhiệm vụ: đọc mục Đặc điểm của truyện ngắn trong SGK, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (nối thuật ngữ với nghĩa và trả lời câu hỏi: “Vì sao truyện ngắn thường chọn lọc chi tiết?”). Mỗi nhóm được giao một thuật ngữ làm chuyên gia, sau đó quay lại nhóm gốc để chia sẻ.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh với nội dung: Chi tiết là đơn vị nhỏ của sự việc, hình ảnh hoặc hành động có ý nghĩa; Nhân vật là hình tượng con người hoặc đối tượng tham gia sự việc; Chủ đề là vấn đề chính được tác phẩm gợi ra. Kết luận: truyện ngắn tập trung vào một tình huống hoặc vài sự việc, qua đó làm hiện tính cách và ý nghĩa đời sống; chi tiết được chọn lọc giúp người đọc hiểu điều nhân vật chưa nói ra.

HS nêu được cách đọc truyện ngắn: theo dõi hành động, lời nói, cảm xúc, điểm nhìn; biết nhận xét lòng tốt phải chỉ ra ai làm gì, trong điều kiện nào, có hậu quả gì; phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng.

GV trình chiếu đoạn ngữ liệu gốc về Nam và bạn mới. HS làm việc cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2: (1) Ai làm gì? (2) Trong điều kiện nào? (3) Hậu quả hoặc tác dụng? (4) Điều nào là thông tin của văn bản, điều nào là suy luận của người đọc? GV nhấn mạnh: không đồng nhất nghèo với kém cỏi, và giúp đỡ không phải là ban ơn.

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh: (1) Nam kéo ghế ra gần góc nắng, hỏi bạn có muốn ngồi cùng không; rủ bạn vào thư viện riêng, không hỏi trước lớp. (2) Trời sáng lạnh; bạn mới mặc áo mỏng; bạn có vẻ ngại. (3) Bạn không bị chú ý trước lớp, được sưởi ấm và được tôn trọng. Việc hỏi riêng thể hiện tôn trọng. (4) Thông tin văn bản: Nam kéo ghế, hỏi riêng, rủ vào thư viện. Suy luận của người đọc: Nam là người tử tế, biết quan tâm. Kết luận: nhận xét lòng tốt cần có chi tiết làm bằng chứng.

Củng cố nhận diện chi tiết, thuật ngữ, cách đọc và nhận xét có dẫn chứng qua các bài tập đã cho.

HS làm nhanh các bài 2, 3, 4, 5, 6, 7 của phần bài tập (trắc nghiệm, nối, đánh giá đúng sai, sắp xếp), sau đó làm bài 8: đọc ngữ liệu gốc và phân tích một dấu hiệu của truyện ngắn. HS có thể kiểm tra nhanh bằng bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu thời gian cho phép.

Đề và đáp án:

• Câu 2: Chọn A. Chi tiết nhỏ có thể bộc lộ tính cách và chủ đề. (Đối chiếu dấu hiệu của kiểu văn bản, không chỉ dựa vào nhan đề.)
• Câu 3: Chọn B. Hỏi riêng và mời ngồi cùng. (Nam không làm bạn bị chú ý vì khó khăn.)
• Câu 4: Chi tiết là đơn vị nhỏ của sự việc, hình ảnh hoặc hành động có ý nghĩa; Nhân vật là hình tượng con người hoặc đối tượng tham gia sự việc; Chủ đề là vấn đề chính được tác phẩm gợi ra.
• Câu 5: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng. (Người kể hoặc chủ thể trữ tình là hình tượng nghệ thuật; nhận xét cần bằng chứng.)
• Câu 6: Xác định kiểu văn bản và tình huống → Tìm chi tiết hoặc ý chính → Giải thích quan hệ và tác dụng → Đối chiếu, điều chỉnh nhận xét.
• Câu 7: Chi tiết.
• Câu 8 (gợi ý chấm 2 điểm): nêu đúng dấu hiệu (1 điểm); dùng chi tiết và giải thích (1 điểm). Ví dụ: “Việc kéo ghế gần nắng và hỏi riêng là chi tiết thể hiện quan tâm, tôn trọng; người đọc suy lòng tốt từ hành động nhỏ, không cần nhân vật tự khen mình.”

HS vận dụng đặc điểm truyện ngắn và cách đọc có căn cứ để viết 3–5 câu hoặc một mẫu ngắn về hành động nhỏ thể hiện lòng tốt, đồng thời chỉ ra một đặc điểm của kiểu văn bản.

HS viết 3–5 câu hoặc một mẫu ngắn về một tình huống mới (không chép lại ngữ liệu gốc), trong đó có một hành động nhỏ thể hiện quan tâm hoặc tôn trọng. Sau đó HS viết thêm một câu chỉ ra đặc điểm của truyện ngắn được thể hiện trong mẫu và giải thích có căn cứ.

Bài viết ngắn đúng kiểu: có tình huống, có ít nhất một chi tiết được chọn lọc, không nhân vật tự khen mình; phần giải thích nêu được ít nhất một căn cứ (ví dụ: “Chi tiết bạn A nhường chỗ cho bạn B cho thấy bạn A quan tâm, không cần nói ra.”).